“Carol of the Bells” là một ca khúc quen thuộc đến mức chỉ cần vài nhịp “ding, dong, ding, dong” vang lên, ta sẽ lập tức nhận ra không khí Giáng sinh đang đến gần. Nhưng câu chuyện đằng sau giai điệu ấy lại là hành trình kéo dài hơn một thế kỷ, vượt qua chiến tranh, lưu vong và cả bi kịch, để từ một làn điệu dân gian Ukraine trở thành bản nhạc Giáng sinh nổi tiếng khắp thế giới.
Câu chuyện đằng sau
Ít ai biết rằng “Carol of the Bells” vốn chẳng liên quan gì đến Giáng sinh. Bản gốc mang tên “Shchedryk” được viết năm 1916 bởi nhà soạn nhạc người Ukraine Mykola Leontovych. Ca khúc dựa trên một làn điệu dân gian có từ trước thời Kitô giáo, thường được hát vào đêm 13/1 – giao thừa theo lịch Julius. Những lời ca ấy không nói về tuyết trắng hay đêm thánh vô cùng, mà kể về một con chim én bay vào nhà để báo mùa xuân và lời chúc năm mới bội thu.
“Shchedryk” trong tiếng Ukraine có nghĩa là “bội thu”. Hình ảnh chim én (dấu hiệu báo mùa xuân) xuất hiện trong lời ca như một sứ giả của sự trù phú với đàn cừu đầy đặn, tiền bạc dồi dào, một mái nhà hạnh phúc. Tại nhiều làng quê Ukraine, các thiếu nữ thường cất tiếng hát bài này khi đi chúc Tết, và người trong làng đáp lại bằng bánh trái, quà tặng:
“Chim én nhỏ bay đến đây
Hót véo von bài ca may
Gọi chủ nhà mau bước ra
Xem đàn cừu trong kho nhà
Cừu mẹ đã sinh con rồi
Những cừu con xinh tươi cười
Gia súc nhà anh tốt thay
Sẽ có tiền đầy túi ngay
Dù không tiền thì thóc đầy
Vợ anh đẹp, mày đen nay”
(Bản dịch từ trang Âm nhạc cổ điển)
Chính trong bối cảnh ấy, Leontovych đã biến giai điệu dân gian bốn nốt thành một tác phẩm hợp xướng đầy sức sống. Chỉ là bốn nốt lặp lại, nhưng dưới tay ông, chúng trở thành nhịp điệu thôi thúc, như một vũ điệu xoay vòng giữa các bè hát.
Bản sắc Ukraine
Bài hát có thể đã mãi nằm yên trong kho tàng dân ca nếu không có Oleksander Koshyts – một nhạc trưởng tâm huyết với văn hóa Ukraine. Ông yêu thích “Shchedryk” đến mức đưa nó lên sân khấu Kyiv năm 1916, rồi vài năm sau biến nó thành tiết mục chủ lực của Đoàn hợp xướng quốc gia Ukraine (Ukrainian National Chorus).
Năm 1919, khi Ukraine tuyên bố độc lập tách khỏi Nga sau Cách mạng Bolshevik, vị lãnh đạo mới Symon Petliura hiểu rằng đất nước non trẻ cần được thế giới công nhận. Koshyts và đoàn hợp xướng được giao một nhiệm vụ đặc biệt là mang tiếng hát Ukraine đi khắp thế giới để khẳng định sự tồn tại của dân tộc này.
Trong hai năm, họ lưu diễn hơn 1.000 buổi tại châu Âu và châu Mỹ. Ở đâu “Shchedryk” vang lên, khán giả cũng yêu cầu hát lại. Nhịp điệu thôi miên, cấu trúc hợp xướng chặt chẽ, cảm xúc dâng trào – tất cả khiến bài hát trở thành hiện tượng.
Thế nhưng trong lúc tiếng hát Ukraine chinh phục công chúng quốc tế, quê hương họ lại rơi vào bi kịch. Nhà nước mới bị Hồng quân đánh bại. Chiến tranh lan rộng, và Leontovych – tác giả của “Shchedryk”, bị một mật vụ Bolshevik sát hại ngay trong chính đêm ông trở về nhà thăm bố mẹ. Câu chuyện đau lòng ấy càng khiến di sản của ông mang thêm chiều sâu: một bản nhạc về mùa xuân nhưng được viết giữa những ngày đen tối nhất.
Khi nước Mỹ nghe thấy “Shchedryk”
Ngày 5/10/1922, đoàn hợp xướng Ukraine biểu diễn tại Carnegie Hall. Khoảnh khắc đó mở ra chương mới cho “Shchedryk”. Trong một buổi diễn gần thời điểm ấy, một chàng sinh viên trẻ người Mỹ gốc Đông Âu là Peter Wilhousky đã nghe giai điệu và lập tức liên tưởng đến tiếng chuông ngân.
Wilhousky là nhạc trưởng, giáo viên thanh nhạc và nhà biên soạn tài năng. Ông đem “Shchedryk” về dạy cho học sinh nhưng nhận ra rằng họ không thể hát bằng tiếng Ukraine. Vì vậy ông viết lời mới bằng tiếng Anh, dựa trên cảm giác về tiếng chuông ngân không ngừng: “Hark! How the bells, sweet silver bells…”
Năm 1936, ông xuất bản phiên bản Anh ngữ mang tên “Carol of the Bells” và cũng từ đây, bài hát bước thẳng vào dòng chảy văn hóa Giáng sinh ở Mỹ. Các dàn hợp xướng nổi tiếng như Fred Waring and the Pennsylvanians hay Roger Wagner Chorale lần lượt thu âm. Giai điệu bốn nốt ấy nhanh chóng xuất hiện trong phim ảnh, quảng cáo và các buổi hòa nhạc mùa lễ.
Cấu trúc soprano–alto–tenor–bass của bài hát dường như sinh ra để dành cho hợp xướng. Cùng với lời ca mới rộn ràng, “Carol of the Bells” trở thành một trong những bản nhạc Giáng sinh được hát nhiều nhất trong thế kỷ 20.
Neo mình vào nguồn cội
Điều thú vị là trong khi phương Tây coi “Carol of the Bells” như biểu tượng mùa lễ, người Ukraine vẫn giữ thói quen chỉ hát “Shchedryk” vào dịp năm mới theo lịch Julius. Đối với họ, giai điệu ấy không phải bài thánh ca mà là lời chúc một năm bội thu.
Khi nhà nghiên cứu Anthony Potoczniak – người mang dòng máu Ukraine, trở lại quê nhà để tìm hiểu nguồn gốc bài hát, anh từng bị người dân nhắc khéo: “Giáng sinh thì chưa nên hát Shchedryk”. Bởi đối với họ, giai điệu này thuộc về một truyền thống khác, một nhịp thời gian khác.
Dù vậy, hành trình của bài hát đã trở thành biểu tượng cho sức sống của văn hóa Ukraine. Một giai điệu nhỏ bé, từ một ngôi làng xa xôi, đi qua chiến tranh và lưu vong để chạm đến hàng triệu con tim.
Lời nguyện cầu hòa bình
Ngày nay, “Carol of the Bells” vẫn vang lên mỗi mùa Giáng sinh. Thế nhưng khi ta lắng nghe, có lẽ đâu đó trong tiếng ngân vang ấy vẫn còn hơi thở của “Shchedryk” về lời hứa mùa xuân sẽ đến và lời chúc cho một cuộc sống yên bình.
Trong bối cảnh Ukraine vẫn chìm trong khói lửa, hình ảnh con chim én báo mùa xuân càng trở nên xót xa. Bài hát vốn sinh ra để chúc lành cho một mái nhà. Giờ đây, nó như lời nguyện cầu gửi tới cả một dân tộc, cầu mong họ sớm tìm lại được mùa xuân của chính mình.
Và có lẽ đó cũng là điều khiến “Carol of the Bells” trở nên bất tử. Nó không chỉ là âm nhạc của lễ hội, mà còn là ký ức, là niềm hy vọng, là minh chứng cho thấy cái đẹp có thể vượt qua mọi biến động của thời cuộc.
Minh Trung
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] The story of ‘Carol of the Bells,’ a Christmas classic born in Ukraine | America Magazine
[2] ‘Carol of the Bells’ wasn’t originally a Christmas song | Rice University
