Những năm 90, hãng phim hoạt hình Disney gặt hái được những thành công khổng lồ và trở thành công ty hoạt hình hàng đầu tại xứ Hoa Kỳ với loạt các bom tấn “Nàng tiên cá”, “Người đẹp và Quái vật”, “Aladdin”, “Vua sư tử”,… Trong giai đoạn này, Nhà Chuột đã có một bước chuyển mình táo bạo khi cho ra mắt bộ phim “Pocahontas” vào năm 1995. Thay vì dựa vào những câu chuyện cổ tích, tác phẩm được lấy cảm hứng từ một câu chuyện lịch sử có thật về người da đỏ.
Theo chủ tịch hoạt hình Disney lúc bấy giờ là Peter Schneider, “Pocahontas” như là một bộ phim tôn vinh xã hội người Mỹ bản địa, nhằm tái khẳng định về một nền văn hoá và ngôn ngữ đã bị mất: “Chúng tôi muốn dành sự tôn trọng cao quý nhất, để biểu đạt một góc nhìn đầy đủ về người Mỹ bản địa, điều mà chưa bao giờ xuất hiện trong điện ảnh trước đây.” (theo tờ LA Times, 9/2/1995).
Phim hoạt hình năm 1995 kể về nước Mỹ vào thời kì đầu khi người da đỏ vẫn chưa bị người Anh xâm lấn lãnh thổ rộng rãi, nhân vật chính là Pocahontas – công chúa của bộ tộc người da đỏ Powhatan. Với làn sóng khai thác thuộc địa mới đang diễn ra ồ ạt ở châu Âu, John Smith cùng thống đốc Ratcliffe và một đoàn thuỷ thủ đã tìm đến xứ Bắc Mỹ – nơi mà ngày đó vẫn còn là một vùng đất bí ẩn. Ngay từ khi đặt chân đến, những người Anh như ông đã đụng độ với bộ tộc Powhatan của Pocahontas.
Câu chuyện là sự đấu tranh tự do của chính Pocahontas và người da đỏ với người Anh da trắng. Xen kẽ sự mâu thuẫn của hai dân tộc ấy là tình yêu của nàng Pocahontas và John Smith – một mối tình đầy ngang trái của hai tính cách khác nhau, hai số phận khác nhau.
Joe Grant đã bày tỏ rằng: “Tôi luôn coi Pocahontas như một đứa trẻ của tự nhiên, cô ấy là một phần của thế giới đó”, cũng chính vì vậy mà ngoại hình của Pocahontas được xây dựng cũng có phần phóng khoáng và năng động. Việc thiết kế nhân vật trông lớn tuổi hơn số tuổi thực, dường như cho phép phát triển nhân vật phức tạp hơn về những vấn đề về sự lựa chọn, sự độc lập và văn hoá. Đồng thời, việc để ngoại hình của Pocahontas trông già dặn cũng là cách để Disney có thể thiết lập mối quan hệ tình cảm với John Smith dễ dàng hơn, mà không phải dính nhiều phiền toái bởi trong thực tế khi Pocahontas gặp John Smith, thì cô chỉ mới có 12 tuổi.
Tuy vấp phải nhiều tranh cãi về tính xác thực lịch sử, nhưng với phần âm nhạc mạnh mẽ, phim đã tạo nên tiếng vang khi đem về cho Disney giải thưởng Nhạc phim xuất sắc nhất tại lễ trao giải Oscar (1996). Alan Menken, nhà soạn nhạc thiên tài kết hợp với nhà viết lời Stephen Schwartz đã dẫn dắt người xem bước vào một không gian vừa phức tạp vừa thú vị về những vấn đề như xung đột văn hoá, chủ nghĩa thực dân, sự tự do bằng những bài hát đầy cảm xúc. Theo lời chia sẻ của Schwartz trên diễn đàn của ông, cả Menken và ông đều đã dành một khoảng thời gian nghiên cứu rất nhiều về lịch sử, văn hoá của người da đỏ, thậm chí là đến tham quan thực địa và giao tiếp với họ để có cảm hứng và hòa nhập vào xúc cảm của những con người ấy.
Menken cũng nghiên cứu ảnh hưởng của Baroque cho các bài hát liên quan đến những người Anh và cố gắng chân thực nhất có thể đối với phần nhạc của những người da đỏ. Đối với ông, sáng tác không chỉ là tìm cách đưa những bài hát vào câu chuyện mà thay vào đó là hoạt động như những nhà viết kịch, để kể câu chuyện thông qua bài hát. Ông tìm kiếm những khoảnh khắc mà bản năng nhân vật vượt ra ngoài cuộc đối thoại đơn thuần, vượt ra cả ngoài lời nói để trở thành tiếng hát – thứ tiếng gọi của linh hồn, thứ ông cần trong một bài hát.
Từ đó, âm nhạc trong “Pocahontas” không chỉ là phần đệm tăng thêm sức biểu cảm cho câu chuyện mà là một thành tố cấu trúc không thể thiếu, một ngôn ngữ tự sự phức tạp. Nó kiến tạo thế giới, khắc họa chiều sâu nhân vật, và truyền tải những thông điệp táo bạo. Từ việc thiết lập xung đột qua những giai điệu tương phản, phát triển một nữ chính có tư duy độc lập qua “Just Around the Riverbend”, đưa ra quan điểm đáng suy ngẫm qua “Colors of the Wind”, cho đến việc phơi bày sự nguy hiểm của lòng căm thù trong “Savages”, mỗi bản nhạc đều đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng nên danh tính của người da đỏ. Chính sự hòa quyện hoàn hảo giữa nghệ thuật kể chuyện và ngôn ngữ âm nhạc đã đưa “Pocahontas” vượt qua những tranh cãi để trở thành một trong những tác phẩm kinh điển, phức tạp và đáng suy ngẫm nhất của Thời kỳ Phục hưng của hoạt hình Disney.
Ngay từ những phút mở đầu, bộ phim đã sử dụng âm nhạc như một công cụ điện ảnh sắc bén để thiết lập xung đột văn hóa trung tâm. Sự đối lập này được thể hiện rõ nét qua hai ca khúc mở đầu: “The Virginia Company” và “Steady as the Beating Drum”.
Khúc dạo đầu “định mệnh” phơi bày sự thực dân hóa
“The Virginia Company” được cất lên bởi John Smith – một người lính Anh và những người bạn đồng hành của mình. Lời ca của họ là sự hướng đến một Tân thế giới – thiên đường sẽ cho họ sự giàu có, tự do và vinh quang. Giai điệu hùng tráng, mang đậm chất quân đội, kết hợp với lời ca về “Vinh quang, Chúa trời và Vàng” đã phơi bày một thế giới quan được thúc đẩy bởi lòng tham, sự chinh phục và ý thức hệ áp đặt.
“Năm 1607
Chúng tôi căng buồm ra khơi
Để đem lấy vinh quang, vì Chúa và vàng
Và Đoàn quân Virginia
Đến Tân thế giới, nơi tựa như thiên đàng
Và tất cả chúng ta sẽ giàu có và tự do
Hay chí ít là được nghe nói thế
Bởi Đoàn quân Virginia”
Những khúc ca mạnh mẽ của người da đỏ
Đối lập hoàn toàn với ca khúc trên, “Steady as the Beating Drum” được ca bởi những người Powhatan đã mở ra một thế giới đầy sống động của bộ tộc da đỏ. Bài hát sử dụng nhiều giọng ca khác nhau từ trẻ đến già, đàn ông và phụ nữ – tượng trưng cho một cộng đồng đoàn kết, nơi mỗi cá nhân có vai trò riêng nhưng cùng chung sống trong sự hòa hợp với thiên nhiên – trái ngược với ham muốn chinh phục của những người Anh.
Âm thanh đời sống, tiếng trẻ con cười đùa hoà với tiếng trống mô phỏng nhịp đập của trái tim cùng tiếng của bộ gõ và sáo trong bộ lạc, gợi lên sự kết nối hài hòa giữa con người và cuộc sống. Sự tương phản này không chỉ phân định hai thế giới mà còn báo trước sự va chạm không thể tránh khỏi giữa hai nền văn hoá khác biệt.
Qua những bài hát, người xem dường như nhận thấy thêm một điều thú vị khác rằng, những người da đỏ cũng là những con người thông minh, độc lập, cư xử thấu đáo, biết đấu tranh cho lẽ sống của mình, chứ không phải chỉ là những con người với hình hài hung hãn, tính cách man rợ.
“Listen with Your Heart” (Lắng nghe bằng trái tim mình) lại một lần nữa đề cập đến chủ nghĩa tâm linh của người da đỏ. Mang phong cách tương tự như bản “Steady as the Beating Drum” (Vững vàng như chiếc trống vang lên), nhưng ca khúc này lại có giai điệu huyền bí hơn, với sự du dương của piano và âm thanh đầy rung động của sáo.
Điều thú vị là người hát lại là một cây liễu được nhân hoá, đóng vai trò như người hướng dẫn và tâm sự với Pocahontas khi cô đang suy tư. Giai điệu nhẹ nhàng của ca khúc một lần nữa lại trái ngược với những lời ca đầy khoe khoang của Thống đốc Ratcliffe về “mỏ vàng” mà hắn tìm được tại quê hương của Pocahontas trong “Mine, Mine, Mine”. Có thể thấy, nếu người Mỹ bản địa yêu quý và trân trọng thiên biên, thì những người Anh như Ratcliffe chỉ xem nó như một thứ mà họ có thể kiếm lợi cho bản thân.
Savages – Phần đồng ca mang đầy nghịch lý
Một trong những sáng tạo âm nhạc táo bạo và mỉa mai nhất trong “Pocahontas” là ca khúc “Savages”. Bài hát được cất lên bởi cả những người phe thực dân và người dân trong bộ lạc da đỏ, được hát dưới hình thức một dàn hợp xướng nam. Bắt đầu bài hát là khi ta thấy Thống đốc Ratcliffe tuyên bố về việc những người da đỏ là kẻ không đáng tin. Nếu ở đầu phim, nhịp trống vang lên đầy vững chãi thì trong “Savages”, nhịp trống vang lên dồn dập, không ngừng nghỉ tạo ra cảm giác khẩn trương, nguy hiểm – báo hiệu cho một cuộc đổ máu không thể tránh khỏi. Những người Anh buông ra lời vu khống đầy thao túng nhằm thuyết phục người của mình tuyên chiến với người da đỏ. Mục đích bên ngoài của họ là để cứu John Smith nhưng thực chất là muốn lấy được số vàng mà họ ao ước, những câu từ vừa như một lời tuyên chiến, vừa là sự phân biệt chủng tộc của những người da trắng.
“Da bọn nó đỏ màu địa ngục
Chỉ lúc nằm xuống mới hoá kiếp thiện lương
Chúng là sâu bọ, là như ta nói tệ hơn cả
Là lũ man rợ, man rợ”
Ở mặt trận đối diện, nhóm người da đỏ Powhatan cũng chuẩn bị chiến đấu chống lại những người Anh da trắng, trong sự giận dữ họ thốt lên:
“Đám ác quỷ với gương mặt trắng nhợt
Thứ duy nhất chúng có là lòng tham không đáy
Dưới làn da búng sữa
Chứa phần hồn rỗng tuếch bên trong”
Có thể thấy, dẫu đứng dưới góc độ nào cả hai nhóm người đều đang bị lòng căm thù và định kiến che mờ lý trí. Họ sử dụng những lời lẽ giống hệt nhau để phi nhân hóa đối phương, gọi nhau là “lũ quỷ dữ”, “lũ man rợ”. Bằng cách đặt hai dàn hợp xướng đối đầu nhau với cùng một giai điệu căm thù, tạo ra một sự căng thẳng có chủ đích, đó như một lời bình luận mạnh mẽ về cách định kiến và nỗi sợ hãi có thể biến bất kì ai thành “kẻ man rợ” trong mắt người khác. Sự táo bạo khi dám đề cập đến những từ ngữ nhạy cảm như “redskin” trong phiên bản gốc càng cho thấy ý đồ nghệ thuật mạnh mẽ của các nhà làm phim, một điều hiếm khi được thực hiện trong các tác phẩm Disney hiện đại. Thông qua bài hát, ta có thể thấy được sự khác biệt không thể dung hòa giữa hai dân tộc.
Tuy vậy, bài hát vấp phải những chỉ trích cho rằng lời ca “thô thiển” và không cần thiết để miêu tả sự mâu thuẫn giữa người Anh và người da đỏ, bởi dù cả hai phe đều đưa ra những lời phê phán đối phương nhưng lời bài hát dường như đã làm giảm bớt đi sự tàn bạo của chủ nghĩa thực dân. Có lẽ đây là bài hát có phần nặng nề hơn cả trong số bảy bài hát được xuất hiện trong tác phẩm.
Khi khúc ca là nỗi giãi bày của người con gái Pocahontas
Nếu âm nhạc mở đầu thiết lập một điềm báo xung đột về giữa hai phe người Anh và người da đỏ, thì ca khúc “Just Around the Riverbend” lại đi sâu vào nội tâm của nhân vật chính, định hình Pocahontas như một nữ chính Disney độc đáo với một tính cách đầy phức tạp. Khát vọng của Pocahontas không cụ thể như việc Ariel muốn có đôi chân hay Belle muốn thoát khỏi cuộc sống tỉnh lẻ. Cô khao khát quyền tự do lựa chọn con đường của riêng mình,từ đấy nảy sinh ra một cuộc đấu tranh nội tâm giữa “con đường vững chãi” mà cha cô đã chọn (cuộc hôn nhân với Kocoum) và “khúc quanh con sông” đầy bất ngờ.
“Tôi nhìn lại lần nữa, chính ở chỗ khúc ngoặt của con sông kia
Bên kia bờ cát, nơi mà loài mòng biển bay xa tự do
Không biết để làm gì
Tại sao tất cả mọi giấc mơ của tôi
Đều quẩn quanh nơi khúc ngoặt của con sông ấy?”
Những câu hát gói gọn trọn vẹn cảm khác không chắc chắn và rối bời mà Pocahontas đang phải đối mặt, liệu con đường nào sẽ dẫn đến hạnh phúc? Đồng thời, bài hát cũng cho thấy Pocahontas là người chấp nhận rủi ro, cô nhận thức rằng con đường nào cũng sẽ có chông gai nhất định nhưng không vì thế mà Pocahontas chỉ ngồi yên chờ đợi mọi thứ trôi qua, Pocahontas biết mình phải hành động. Bài hát do đó không chỉ bộc lộ khát vọng, mà còn khẳng định năng lực, sự chủ động và tinh thần sẵn sàng đối mặt với thử thách, những phẩm chất định hình hành động của cô trong suốt bộ phim – điều ấy cho thấy Pocahontas là một người trưởng thành và có tư duy độc lập.
Và quả thực thiếu sót nếu không nhắc đến bản “Colors of the Wind”, ca khúc không chỉ trở thành bản hit toàn cầu mà còn là luận điểm cốt lõi của toàn bộ tác phẩm. Đây là một màn đối thoại trực diện, khi Pocahontas, từ một “kẻ man rợ” trong mắt John, đã đảo ngược vai trò để trở thành người dẫn dắt, đặt ra cho Smith nhiều câu hỏi đầy ý vị về con người, thiên nhiên và sự tự do, tạo ra một giọng điệu trò chuyện nhưng dường như cũng là sự đối đầu, nhẹ nhàng nhưng cũng đầy táo bạo. Đây cũng được xem là phân đoạn mà cả Pocahontas và John Smith đều có sự thay đổi trong tư tưởng của cả hai.
Pocahontas là một cô gái mạnh mẽ và có bản lĩnh, cô biết rõ những người Anh như John Smith đến vùng đất của mình với những mục đích danh vọng của chính họ. Song qua lời khuyên John Smith nên nhìn nhận vạn vật đều có những điều kì diệu riêng, mọi thứ đều ẩn chứa sức sống tiềm tàng của nó – chính vì vậy mà con người cần chấp nhận sự khác biệt của mọi cá thể.
“Anh nghĩ rằng mình sở hữu mọi vùng đất anh đặt chân đến
Trái đất chỉ là vật vô tri và cho anh bất cứ thứ gì anh muốn
Nhưng tôi biết mỗi hòn đá, mỗi cái cây, mỗi sinh vật
Đều có một sự sống, một linh hồn, một cái tên.”
Và sau đó là hàng loạt những dẫn chứng được Pocahontas đưa ra liên tục, không chỉ gợi mở cho John Smith mà còn là cả người xem về sự tôn trọng và hoà hợp lẫn nhau giữa các sinh thể. Nhưng bên cạnh đó, câu hỏi đặt ra là, tại sao Pocahontas lại hát và tâm sự cho John Smith – một người được xem như là kẻ thù của bộ tộc cô? Trong cuộc đối thoại, Pocahontas không chỉ nói với John Smith mà dường như còn đang tự nói với chính mình, sự tò mò muốn khám phá những điều mới cũng đang dần hiện hữu trong tâm trí của cô, thế giới ngoài kia vẫn là một sự huyền bí khiến Pocahontas bị cám dỗ mà muốn dấn thân vào dẫu biết rằng sẽ có vô vàn nguy hiểm – một quá trình thay đổi tâm lý của một cô gái đang lớn. Nếu John Smith và những người Anh xem vùng đất của người da đỏ như một Tân thế giới, thì với Pocahontas, nước Anh cũng là một vùng đất giống như thế. Bản thân Pocahontas không muốn có bất kì sự đối đầu nào giữa người da đỏ và người Anh, súng đạn, bạo lực là những thứ tàn phá thiên nhiên, lời bài hát cũng vì thế mà tựa như là tiếng nói hòa bình được cất lên bởi Pocahontas.
“Và chúng ta đều gắn kết lại với nhau
Trong một vòng tròn, trong một vành đai không bao giờ kết thúc”
Lời bài hát thể hiện sâu sắc triết lý vật linh (animism), rằng “mọi tảng đá, cái cây và sinh vật đều có sự sống, có linh hồn, có tên gọi”. Vẻ đẹp kì diệu của thiên nhiên trong khúc ca “Color of the Wind” có lẽ là một vẻ đẹp hiếm có khó tìm, bởi tiến trình phát triển của công nghiệp hoá đã cho ra đời những công trình kiến trúc hiện đại, cây cỏ bị san phẳng bởi những lớp bê tông cốt thép.
Giai điệu bài hát được mở đầu với tiếng sáo cùng giọng ca có phần trầm lắng của Pocahontas như một lời tự sự, sau đó giai điệu được phát triển dần khi Pocahontas đưa John Smith khám phá mọi nơi – lúc này thanh âm trở nên da diết, và đây cũng là khi Pocahontas và John Smith dần trở nên hoà hợp với nhau hơn.
Từ nhân vật Pocahontas đến câu chuyện giữ đất của người da đỏ thách thức tư duy thuộc địa, khơi gợi một quan điểm rằng thiên nhiên không phải là một mặt hàng để buôn bán mà là một điều thiêng liêng. Qua giai điệu hùng vĩ và lời ca đầy chất thơ, “Color of the Wind” đã nâng bộ phim từ một câu chuyện tình yêu đơn thuần lên thành một bài học sâu sắc về sự kết nối, sự tôn trọng lẫn nhau, nó nhấn mạnh sự đồng cảm và cởi mở với sự khác biệt trong chủng tộc, văn hoá, chính trị,… Bằng cách tôn vinh vẻ đẹp của thiên nhiên, cô thúc giục cả John Smith lẫn người xem phải đặt ra câu hỏi thời đại, về vai trò mà thiên nhiên mang lại và con người đang làm gì với thiên nhiên.
Kết
Âm nhạc trong “Pocahontas” có thể xem là tiêu biểu cho phong cách của Menken vào thời điểm đó – những bài hát đặc trưng với cấu trúc hoà âm công phu cùng với sự kết hợp hài hoà giữa nhạc cổ điển và nhạc dân gian, đã vang lên những giai điệu nhẹ nhàng xen lẫn đó là những khúc ca đầy kịch tính. Giữa giai điệu bay bổng của Menken là sự hòa quyện hoàn hảo của những ca từ đầy chất thơ và triết lý của Schwartz, tạo nên một bản nhạc vừa hoành tráng vừa sâu sắc. Điểm đặc biệt của các bản nhạc là việc sử dụng nhạc cụ để tượng trưng cho các nhân vật và nền văn hoá của chính họ, như tiếng sáo thanh thoát tượng trưng cho tinh thần tự do và tò mò của Pocahontas, trong khi phần đàn dây ma mị gợi lên sự sống và linh hồn của cả khu rừng – tất cả yếu tố này đều hội tụ trong “Colors of the Wind”.
Những khúc ca đã trở thành một thủ pháp đa năng, vừa tự sự vừa mô tả nội tâm nhân vật trong phim, lại còn có thể tạo ra các quãng cao trào khiến người xem nhanh chóng hiểu rõ được mạch phim và tính cách của nhân vật. Những giai điệu, câu từ như là một cầu nối liên kết sâu sắc giữa con người với thiên nhiên, khi Pocahontas tâm sự và cất khúc ca, cả khu rừng không còn là một bối cảnh tĩnh mà dường như trở thành một thực thể có linh hồn và có thể tương tác được với cô. Gió, cây, dòng sông, tất thảy đều có “giai điệu” của riêng chúng. Và việc của chúng ta là học cách tôn trọng chúng, giữ gìn và bảo vệ để chúng còn vang dội mãi.
Bao trùm lấy “Pocahontas” còn là một thời đại của một dân tộc người da đỏ, của một thời lịch sử đã qua ở nước Mỹ. Bộ phim đã để lại cho người xem một gợi mở về những vấn đề văn hoá, chính trị, xã hội, đồng thời khơi gợi sự tìm hiểu của mọi người về người da đỏ.
Quỳnh Như
