Sau thành công của The Witch (2015), đạo diễn Robert Eggers quay trở lại với The Lighthouse (2019) với chất folklore tương tự và bối cảnh cũng diễn ra tại New England cổ điển. Do tính chất dân gian đó mà hệ thống hình ảnh, biểu tượng hay toàn bộ câu chuyện được xây dựng đều “liên văn bản” đến rất nhiều các tác phẩm văn học và mỹ thuật. Mặt khác, cả đạo diễn – biên kịch Robert Eggers và người em trai Max Eggers đều chịu ảnh hưởng từ Carl Jung hay sâu xa hơn là Sigmund Freud. Bộ đôi anh em nhà Eggers cũng chia sẻ trong các buổi phỏng vấn rằng bộ phim chứa đựng nhiều ý đồ lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian và một số tác phẩm nghệ thuật khác.
Bộ phim kinh dị tâm lý The Lighthouse (tựa Việt: Ánh sáng tăm tối) đưa khán giả đến ngọn hải đăng xa tít mù khơi vào thế kỷ XIX cùng hai người đàn ông gác hải đăng lần lượt là quản lý Thomas Wake (do Willem Dafoe thủ vai) và phụ tá Ephraim Winslow (Robert Pattinson).
Cả hai người đàn ông bị mắc kẹt trên hòn đảo đến kiệt quệ cả về thể xác lẫn tinh thần đã đâm ra điên loạn. Tuy nhiên, chuyện về “hai người đàn ông cùng nhau mắc kẹt” không đơn thuần như thế. Sự cô lập tách biệt với xã hội loài người có thể khiến một cá nhân dồn nén những ẩn ức hay phát sinh những mặc cảm đặc thù. Soi chiếu vào bộ phim với những nhân vật nam cùng những biểu hiện “sặc mùi” nam tính như đánh đấm bạo lực, rượu chè bê bết, áp đặt quyền kiểm soát, tính nam độc hại còn nằm dưới những hình ảnh và biểu tượng xuyên suốt câu chuyện điên rồ của The Lighthouse.
Ngọn hải đăng và quyền lực nam giới
Không gian và câu chuyện nồng mùi nam tính không chỉ biểu lộ thông qua hai nhân vật gác hải đăng, mà ngọn hải đăng cũng chính là hình ảnh tượng trưng cho nam giới. Trong tác phẩm, tòa tháp và ngọn hải đăng dễ dàng gợi liên tưởng đến hình ảnh dương vật đang cương cứng. Đây chính là hình ảnh đại diện cho nam giới, và thậm chí là cho cả quyền lực.
Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới của Alain Gheerbrant và Jean Chevalier ghi nhận dương vật là “một biểu tượng của sức mạnh sinh sản, nguồn và đường truyền dẫn tinh khí, đồng thời là một bản nguyên chủ động. Có khá nhiều biểu tượng mang hàm nghĩa dương vật, như bàn chân, ngón tay cái, tảng đá dựng đứng, cái cột, cái cây, v.v…”.
Ngọn hải đăng trong The Lighthouse không mang trong mình lớp nghĩa về sự sinh sản mà thay vào đó là sự kích dục. Trong phân cảnh từ 25:05 đến 25:09, nhân vật Winslow trông thấy người quản lý của mình đang có hành động thủ dâm tại đỉnh của tòa tháp. Wake “lên đỉnh” ngay đỉnh của ngọn hải đăng, với tòa tháp đại diện hình ảnh dương vật đang cương cứng đã biểu hiện rõ ràng tính dục của biểu tượng. Nếu ngọn hải đăng là dương vật thì đại dương bao quanh nó chính là âm hộ.
Sở dĩ nói vậy vì đại dương (hay biển) là biến thể của cổ mẫu nước, “Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới” cũng ghi nhận “biểu tượng người mẹ gắn liền với biểu tượng biển, cũng như với biểu tượng đất bởi vì cả ba đều là nơi chứa đựng và là cái tử cung và sự sống”. Đến đây, có thể thấy tính nữ đang được vật thể hóa (objectification) vào bên trong đại dương và cả tòa tháp hải đăng (Wake “tự sướng” tại nơi này). Khán giả cũng có thể thấy rõ ở một số phân đoạn trong phim, nhân vật Winslow cũng thủ dâm với bức tượng nhân ngư và gặp ảo giác về việc làm tình với nhân ngư trên bãi biển. Từ yếu tố vừa đề cập mà thấy rõ cả hai nhân vật chính của The Lighthouse còn ẩn chứa trong vô thức một nhãn quan nam giới (male gaze) của chế độ phụ quyền. Một trong những quyền lực của nam giới nằm ở chỗ tình dục không phải là thứ đáng xấu hổ với họ.
Bên cạnh đó, đây còn là sự ẩn dụ trong việc thể hiện quyền lực của nam giới, về thống trị và bị trị. Trong bộ phim, có thể thấy rõ ràng nhân vật Thomas Wake là kẻ gia trưởng khi luôn chiếm thế thượng phong trong việc quản lý ngọn hải đăng. Ngay từ bữa ăn đầu tiên, ông đã nhất quyết buộc Winslow phải uống cùng ông và khẳng định chủ quyền và vị thế tại hòn đảo. Xuyên suốt quá trình làm việc, Wake đưa ra những quy định hà khắc, chửi mắng, áp chế Winslow và giao cho anh làm những công việc nặng nhọc – những “công việc nhà”, nghiêm cấm anh lên đến phần đỉnh của hải đăng. Thậm chí ông còn ngấm ngầm ghi nhận sự chê bai thậm tệ của mình đối với cấp dưới vào sổ.
Tựu trung, Wake xem Winslow như kẻ bề dưới, yếu thế. Thậm chí, Wake còn gây dựng tận hai câu chuyện giả về chiếc chân thương tật của mình để bản thân và quá khứ của mình trở nên nam tính và trải đời hơn trong mắt Winslow. Hành động của nhân vật là vậy nhưng kể cả hình ảnh cũng “tố giác” Wake là kẻ tham đứng đầu người khác. Ông luôn ở trên đỉnh của ngọn hải đăng, ở vị trí trên bề trên so với người phụ tá của mình.
Nhãn quan (the gaze) – ánh nhìn biểu thị mức độ quyền lực và uyên thâm giữa các nhân vật trong nghệ thuật, do chính Thomas Wake chủ động tạo dựng, tự nâng cao địa vị của mình trong mắt Winslow chứ không hề sẵn có. Việc này khiến cho người phụ tá này mỗi lần thực hiện công việc ở tòa tháp cũng chỉ có thể ngước nhìn lên nơi làm việc của ông với sự ngưỡng mộ và thèm khát sở hữu “nhãn quan” quyền lực đó. Trong tòa tháp của hải đăng, khán giả có thể chú ý rằng những cảnh quay về Winslow hầu hết là cảnh anh đi lên cầu thang hoặc ngước nhìn về vị trí chứa đèn.
Về nhãn quan biểu thị quyền lực nam giới giữa hai nhân vật chính, khán giả có thể lại bắt gặp nó thông qua hình ảnh ẩn dụ “liên văn bản” với tác phẩm khắc và in nước Hypnosis (1904) của Sascha Schneider trong phân đoạn từ 01:17:42 đến 01:17:47. Tại đây, một lần nữa, tầm nhìn của Wake vẫn nằm ở vị trí cao hơn Winslow. Thậm chí, tư thế của ông như đang kìm hãm người phụ tá và vẻ mặt của Winslow tràn đầy sự sợ hãi. Thêm nữa, bức họa Hypnosis được cho là có liên quan đến chủ đề đồng tính luyến ái nam do hoàn cảnh ra đời của nó có quan hệ mật thiết với mối tình đau khổ của tác giả với chàng nghệ sĩ Hellmuth Jah.
Trong The Lighthouse, tại phân đoạn từ 01:10:41 đến 01:12:00, khán giả có thể thấy rõ sự âu yếm thân mật giữa Wake và Winslow toát lên sự mềm mỏng, thậm chí yếu đuối (ngay cả lúc hai nhân vật tâm sự ngay sau phân đoạn đề cập) như tính nữ (anima) trong mỗi nhân vật đang trỗi dậy. Hai nhân vật suýt nữa đã hôn nhau thì tính nam (animus) tìm về và đẩy lùi anima lại vào bên trong bằng cách khiêu khích bạo lực. Wake và Winslow lao vào đấm nhau những cú đau điếng để thể hiện xem ai mạnh mẽ hơn, đàn ông hơn và quyền lực hơn.
Không thể khẳng định Wake và Winslow có xu hướng đồng tính, tuy nhiên có thể lý giải việc “suýt hôn” kia xuất hiện vì cả hai đã tách rời xã hội quá lâu và thiếu đi những người phụ nữ ở bên cạnh. Từ đó, sự yếu thế và kết nối giữa người và người trong bản chất trỗi dậy, đòi hỏi sự thân mật và ham muốn chung đụng. Nhưng họ là đàn ông, họ không thể hôn nhau để xoa dịu mà thay vào đó là nắm đấm.
Người thống trị đồng hành với nhà hiền triết
Trở lại nguyên mẫu tính nam, ở nhân vật Thomas Wake với những hành động và hình ảnh được đề cập ở trên đã cho thấy phần nào ông thuộc cái tôi của Người thống trị (The Ruler) – một trong 12 nguyên mẫu cơ bản của Carl Jung. Một nhân vật với mong muốn cốt lõi là nắm quyền kiểm soát mọi thứ, chí ít là trên hòn đảo con mọn và ngọn hải đăng mà ông tôn thờ. Vậy nên ông không muốn san sẻ bất cứ quyền lực nào cho người khác, nhất là khi tại hòn đảo chỉ đang có hai người sinh sống. Đương nhiên, một người nắm quyền thống trị thì người còn lại là kẻ bị trị. Hình ảnh về người thống trị về bản chất không xấu xa, nhưng sự trịch thượng trong tính nam của Wake đưa ông trở thành một người kẻ đứng đầu độc hại.
Trái ngược lại với Wake, Winslow cũng mong muốn có được quyền lực để đấu chọi lại với người quản lý của mình, nhưng ngay từ đầu anh đã không có nó. Và dù đôi lúc trong diễn biến của tác phẩm, Winslow đoạt được một chút quyền lực và áp chế được Thomas nhưng khoảnh khắc đó không kéo dài được lâu. Quyền lực của Winslow là thứ quyền lực mỏng manh, chưa ổn định. Chính vì thế, có thể xem câu chuyện trong The Lighthouse là hành trình truy tìm kiến thức về quyền lực của Ephraim Winslow. Anh như Prometheus đoạt lửa trời để có được tri thức. Điều buồn cười nhất ở Winslow chính là việc anh ta cảm thấy phẫn uất với quyền lực và tính nam độc hại của Wake, nhưng anh lại mong muốn có được quyền lực và khao khát áp chế tính nam độc hại ngược vào cấp trên của mình.
Trong The Lighthouse, ánh sáng của ngọn hải đăng chính là biến thể của cổ mẫu lửa, với lửa trong trường hợp này đại diện cho sự hiểu biết và khai minh. Khi đặt Winslow trong 12 nguyên mẫu cơ bản của Carl Jung, anh như hiện thân của nguyên mẫu Nhà hiền triết (The Sage) với phương châm cốt lõi là truy tìm kiến thức và sự thật. Bên cạnh đó, có thể xem anh ứng với nguyên mẫu Pháp sư (The Magician) với mong muốn hiện thực hóa ước mơ cá nhân, mà ước mơ này xuất phát từ sự tò mò và ham muốn biết được cái cốt lõi của sự vật, sự việc.
Ánh sáng quyền lực và ba mặc cảm về lửa
Với việc nguồn ánh sáng đầy mê hoặc dẫn dắt Winslow tiến lên đỉnh tòa tháp là biến thể của cổ mẫu lửa, có thể tìm thấy cả ba mặc cảm về lửa mà Gaston Bachelard nêu trong bài viết Phân tâm học về lửa của ông. Bachelard nhận định: “Thực tế một tác phẩm thi ca chỉ có thể nhận được tính thống nhất của nó từ một mặc cảm. Nếu thiếu mặc cảm, tác phẩm bị cắt đứt khỏi gốc rễ của mình, không còn giao lưu với vô thức nữa. Nó có vẻ lạnh lùng, giả tạo, nhầm lẫn”.
Vì vậy, khi nghiên cứu về cổ mẫu trong các tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là lửa, cần dựa trên các mặc cảm để kết nối với vô thức nhằm hiểu rõ hơn yếu tố tâm lý của nhân vật (và cả người sáng tác). Ba mặc cảm mà G. Bachelard đề xuất gồm mặc cảm Prometheus (mặc cảm con vượt cha), mặc cảm Empédocle (mặc cảm tự thiêu) và mặc cảm Novalis (tính dục hóa lửa). Soi chiếu vào trong The Lighthouse, không một mặc cảm nào là không xuất hiện.
Đầu tiên, về mặc cảm con vượt cha Prometheus, có thể hiểu đơn giản là người con muốn vượt mặt cha mình, như cách Prometheus vượt mặt Zeus. Nhưng chung quy lại sự vượt mặt này lại để sở hữu tri thức hay quyền lực cao cấp hơn người cha/người thầy kia.
Trong The Lighthouse, Wake không phải cha hay thầy của Winslow, nhưng ông là người cấp trên của Winslow trong công việc. Suy cho cùng, Winslow chỉ là một kẻ non nớt trong công việc gác hải đăng trong khi Wake là người có thâm niên trong nghề. Wake có quyền và ông nghiêm cấm Winslow đến với “ánh sáng quyền lực” của ngọn hải đăng. Điều này đã thôi thúc anh làm mọi việc để có thể đi lên được đến đỉnh vinh quang đó. Lên đến được ngọn hải đăng, tìm được sự thật về thứ ánh sáng kỳ bí và chiếm hữu nó sẽ đưa Winslow vượt mặt Wake và đứng đầu hòn đảo. Ephraim Winslow chính là Prometheus chiếm lửa. Và trong chia sẻ của đạo diễn Robert Eggers, Winslow và Wake lần lượt là hình ảnh ẩn dụ cho Prometheus và Proteus.
Về mặc cảm Empédocle, G. Bachelard cho rằng càng ngắm nhìn lửa, mơ mộng trước lửa, con người càng được khuếch đại về mặt cảm xúc và lớn hơn nữa là số phận của chính mình. Mơ mộng trước lửa đủ lâu sẽ sản sinh tình yêu và lòng tôn sùng lửa, từ đó mà lửa bắt đầu kêu gọi con người dấn thân hòa mình với lửa mà tự thiêu.
Ephraim Winslow trong The Lighthouse đã nhiều lần ngắm nhìn ánh sáng chói lòa của ngọn hải đăng một cách mê mẩn. Từ ngắm nhìn từ phía xa trong quá trình làm việc vặt cho đến khoảng cách gần hơn là ngay ở tầng dưới của đỉnh tháp. Để rồi đến cuối bộ phim, Winslow lên được đỉnh ngọn hải đăng và “vén màn” được bí ẩn thôi thúc mình bấy lâu nay. Tưởng như đã có thể thỏa mãn tri thức và quyền lực khi chạm vào hải đăng, Winslow hét lên một cách đau đớn và quằn quại trong thứ ánh sáng ngày một tỏ như đang bị thiêu cháy. Kết cục, Winslow nằm chết trên bãi biển như bị thiêu cháy. Anh bị hải âu rỉa thịt hệt như lũ quạ rỉa gan của Prometheus khi vị thần này đoạt được lửa và bị Zeus trừng phạt.
Mặc cảm Novalis quay về truy tìm nguồn gốc của lửa và cho rằng ý tưởng tạo ra lửa phát sinh nhờ việc quan hệ tình dục thông qua hành động cọ xát thân thể. Từ đó, lửa được tính dục hóa trong vô thức tập thể từ ngàn đời. The Lighthouse khắc họa rõ nét mặc cảm này thông qua việc Wake chọn phần tỏa đèn của hải đăng làm nơi “tự sướng” mà không phải là bất kỳ một nơi nào khác. Việc đặt để hình ảnh ngọn lửa/ánh sáng lên biểu tượng dương vật cương cứng của ngọn hải đăng cũng thể hiện rõ ràng việc tính dục hóa lửa.
Với một tác phẩm có thể nói là đồ sộ về mặt ngôn ngữ điện ảnh, “The Lighthouse” ẩn chứa tầng lớp ý nghĩa mà khán giả có thể nghiên cứu dựa trên góc độ huyền thoại học, phân tâm học hay phê bình giới một cách riêng biệt hoặc hòa trộn chúng lại để khai thác sâu nhất diễn ngôn của tác phẩm.
Bùi Võ Trung Kiên
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] Alain Gheerbrant, Jean Chevalier (1997). Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới (Nguyễn Vĩnh Cư chủ biên). Đà Nẵng: Nxb Đà Nẵng.
[2] Đỗ Lai Thúy (2021). Phân tâm học và văn hóa nghệ thuật. Hà Nội: Nxb Hồng Đức.
[3] Alex Widdowson (26/02/2021). The Gaze: Psychoanalysis, Ideology, and Representation.
[4] Conor Neill (21/04/2018). Understanding Personality: The 12 Jungian Archetypes.
[5] Rosie Fletcher (01/02/2020). The Lighthouse: the myths and archetypes behind the movie explained.
