Cổ tích vốn được xem là những câu chuyện dịu dàng, nơi cái thiện luôn chiến thắng và kẻ thủ ác phải trả giá. Thế nhưng, không phải lúc nào truyện cổ tích cũng nhẹ nhàng như thế. Trong phiên bản truyện cổ Grimm của Lọ Lem, bà mẹ kế đã bắt hai cô chị phải cắt ngón chân và gót chân của mình để đi vừa đôi giày. Hay theo bản kể của Vũ Ngọc Phan, Tấm trả thù Cám trong vại nước sôi, ngâm mắm và gửi về cho dì ghẻ. Cổ tích, suy cho cùng, là nơi phơi bày những hiện thực tàn nhẫn nhất bằng lớp vỏ tưởng chừng mộng mơ.
Với “The Ugly Stepsister”, đạo diễn Emilie Blichfeldt đã kể lại câu chuyện Lọ Lem từ qua góc nhìn của Elvira, cô chị kế “xấu xí” luôn đứng ngoài ánh sáng. Lấy cảm hứng từ truyện cổ Grimm và chính những mặc cảm về ngoại hình của nữ đạo diễn, bộ phim là một tiếng nấc nghẹn ngào giữa cơn ác mộng mang tên “tiêu chuẩn cái đẹp”.
Khi ánh nhìn đàn ông là chiếc gương méo mó
Từ thuở bé, chúng ta đã quen với thế giới lý tưởng trong truyện cổ tích: ở hiền thì gặp lành, xinh đẹp thì được yêu thương. Nhưng liệu có mấy người nhận ra rằng những câu chuyện ấy cũng chính là nơi đầu tiên dạy phụ nữ rằng giá trị của họ gắn liền với cái nhìn từ người khác, đặc biệt là những người đàn ông quyền lực.
“The Ugly Stepsister” bắt đầu từ điểm nhìn ấy và từ chối giấc mơ cổ tích ngọt ngào. Elvira – nhân vật chính, không phải công chúa cũng chẳng phải phản diện. Cô chỉ là một cô gái bình thường, không vừa vặn với những tiêu chuẩn sắc đẹp mà xã hội đã đặt ra. Vì thế cho nên cô bị coi là “xấu”, là “kém hấp dẫn” và “không đáng để được lựa chọn”.
Nhưng Elvira vốn dĩ không sinh ra đã ghét bản thân. Cô chỉ học cách ghét mình qua những lời chê, những ánh mắt xa lánh, qua sự lạnh nhạt của mẹ và sự im lặng của những người xung quanh mình. Cô buộc phải nhìn vào người khác để biết rằng mình có “đủ đẹp” hay không. Và thế là, ánh nhìn đàn ông trở thành một chiếc gương méo mó khiến cô không còn nhận ra chính mình.
Ánh nhìn đàn ông (hay male gaze) là thuật ngữ được nhà phê bình điện ảnh Laura Mulvey đưa ra năm 1973 để mô tả cách phụ nữ thường bị các phương tiện truyền thông đại chúng mô tả như đối tượng để đàn ông dị tính nhìn ngắm, chiếm hữu và khai thác. Bằng cái nhìn này, phụ nữ không tồn tại như những cá thể có nội tâm và chủ đích mà trở thành hình ảnh được xây dựng để phục vụ sự thỏa mãn của người khác giới. Qua thời gian, male gaze không còn giới hạn trong điện ảnh mà lan rộng ra đời sống: từ việc phụ nữ bị quấy rối trên phố, bị chế giễu khi thể hiện cảm xúc mạnh, cho tới cảm giác phải luôn “đẹp lên” để tránh bị xem thường.
Trong “The Ugly Stepsister”, ánh nhìn ấy chính là thế lực vô hình dẫn dắt Elvira xa rời bản ngã. Cái nhìn của mẹ, của hoàng tử, của xã hội đã dạy cô rằng mình không xứng đáng nếu không đẹp theo chuẩn mực. Và từ đó, mọi nỗ lực của cô đều xoay quanh việc trở nên “vừa mắt”. Bộ phim không chỉ kể về bi kịch của một cô gái, mà bóc trần cách male gaze biến phụ nữ thành vai diễn trong câu chuyện người khác, thay vì chủ thể của chính cuộc đời mình.
► Đọc thêm: The Substance: Từ tự ti đến tự hủy
Chạy theo chuẩn mực, đánh mất chính mình
“The Ugly Stepsister” không mỉa mai những lựa chọn của Elvira, cũng không đặt cô vào vai phản diện vì đã khao khát được xinh đẹp hơn, được yêu mến hơn. Trái lại, đạo diễn Emilie Blichfeldt đã dành cho Elvira một cái nhìn đầy thấu cảm. Trong ánh sáng mờ ảo và không gian lạnh lẽo của phim, Elvira không bị phán xét mà cô được nhìn thấy và cảm thông.
Bộ phim cho thấy rất rõ rằng hành trình làm đẹp không phải lúc nào cũng xuất phát từ lòng yêu bản thân. Đôi khi, nó là một cách tự huỷ tinh vi, lặng lẽ và thường được ngụy trang bằng những thứ tưởng như tích cực. Đó có thể là những lời khen có cánh và niềm tin rằng “chỉ cần cố gắng hơn một chút nữa, mình sẽ đủ đẹp, đủ xứng đáng”. Nhưng sự thật là, càng cố gắng, Elvira càng rời xa bản thân. Mỗi thay đổi trên cơ thể cô không đem lại sự tự tin, mà trái lại chỉ khiến cô lệ thuộc sâu hơn vào ánh nhìn người khác.
Những gì Elvira phải trải qua không phải là câu chuyện viễn tưởng. Đó là câu chuyện rất thật của nhiều người phụ nữ đang ép cân đến mức kiệt sức, can thiệp thẩm mỹ đau đớn, tống cả tá thuốc vào người mà không biết rằng mình đang phá vỡ điều gì bên trong. Nhưng điều tàn nhẫn hơn cả là dù có cố gắng đến đâu, họ vẫn cảm thấy không bao giờ là “đủ”. Tiêu chuẩn của cái đẹp luôn thay đổi – hôm nay là thân hình mảnh mai, ngày mai là đường cong nóng bỏng, rồi lại đến vẻ đẹp “tự nhiên” nhưng vẫn phải hoàn hảo không tì vết. Trong cuộc chạy đua ấy, vạch đích không ngừng lùi xa.
Và rồi, tất cả nỗ lực ấy có thể tan biến trong một khoảnh khắc khi có người bước vào căn phòng với chiếc váy lộng lẫy hơn, làn da mịn màng hơn hoặc chỉ đơn giản là vừa vặn hơn với tưởng tượng của người đang nắm quyền lựa chọn. Với Elvira, một cái nhìn hững hờ của hoàng tử đủ để xóa sạch mọi hy sinh mà cô từng chịu đựng. Bộ phim không lên án cái đẹp, nhưng nó đặt câu hỏi: Cái đẹp ấy là của ai, do ai định nghĩa và để làm gì?
Bởi nếu cái đẹp chỉ tồn tại để được công nhận, để giành giật tình cảm hay địa vị thì nó không còn là sự tự do nữa mà trở thành xiềng xích. Và một khi cái đẹp được định nghĩa bởi người khác, phụ nữ sẽ mãi phải biến hình không ngừng, mãi nghi ngờ bản thân, mãi không bao giờ thấy mình đủ. “The Ugly Stepsister” không từ chối vẻ đẹp, nhưng khẳng định rằng: chỉ khi phụ nữ được tự mình định nghĩa cái đẹp thì họ mới thực sự chạm đến sự giải thoát.
Phụ nữ không cần được chọn, họ cần được hiểu
Trong phần lớn các câu chuyện cổ tích, phần thưởng cao nhất của nữ chính là “được chọn”. Một chiếc giày vừa vặn, một vẻ ngoài xinh xắn, một khoảnh khắc toả sáng đủ để lọt vào mắt xanh của chàng hoàng tử – và thế là cuộc đời sang trang. Thế nhưng “The Ugly Stepsister” không tin vào kết thúc ấy. Bộ phim không dựng nên một nàng Lọ Lem hoàn hảo cũng chẳng tô vẽ một chị kế độc ác. Thay vào đó, phim phơi bày một sự thật thường bị che giấu: phụ nữ không được sinh ra để ganh đua nhưng họ thường bị đặt vào tình thế phải cạnh tranh chỉ để được thương yêu, được công nhận, được nhìn thấy.
Trong thế giới ấy, mọi người phụ nữ đều trở thành ứng viên trong một cuộc thi vô hình, nơi phần thưởng không hẳn là tình yêu mà là sự tồn tại có giá trị. Những tiêu chuẩn vẻ ngoài, những kỳ vọng về tính cách đều có thể trở thành “điều kiện” để được chọn. Elvira không có lỗi khi muốn được ai đó thương yêu. Nhưng tiếc thay, cô đã sống với niềm tin rằng để được yêu, cô phải trở thành người khác và càng cố gắng, cô càng đánh mất chính mình.
May mắn là bộ phim “The Ugly Stepsister” không để Elvira chìm trong bi kịch. Trong ánh sáng mờ nhòe và bầu không khí u uẩn ấy, vẫn có một sự dịu dàng âm thầm nảy nở: tình thương giữa những người phụ nữ khi họ thôi nhìn nhau bằng ánh mắt phán xét. Sự cứu rỗi không đến từ người đàn ông có quyền lựa chọn mà từ một người đủ lặng im để lắng nghe, đủ dịu dàng để không đòi hỏi Elvira phải trở thành điều gì khác ngoài chính cô.
Elvira không cần ai trao cho mình danh phận. Điều cô cần là được hiểu, được công nhận cả những tổn thương, gãy vỡ và lầm lỡ mà không bị coi là yếu đuối hay kém giá trị. Điều đó cũng đúng với vô số những người phụ nữ khác: họ không cần phải lọt vào mắt ai hay cũng chẳng cần “vừa vặn” với giấc mơ của người khác. Họ chỉ cần một thế giới nơi mình không phải xin phép để được là chính mình.
“The Ugly Stepsister” như một lời nhắc với chúng ta rằng đôi khi, thứ phụ nữ cần không phải là một cái kết có hậu như trong truyện cổ tích mà họ chỉ cần một cái nhìn khác đi. Đó là cái nhìn không có chiếm hữu, chẳng có định giá mà chỉ còn sự thấu hiểu và tử tế đơn thuần.
Quốc Tuấn
