“La Liberté guidant le peuple” hay “Liberty Leading the People” là tác phẩm vẽ về cuộc Cách mạng tháng Bảy năm 1830 tại Paris. Từ trong khói lửa chiến tranh, Eugène Delacroix đã khắc họa Nữ thần Tự do Marianne – hình ảnh biểu tượng của tinh thần Pháp, vẻ đẹp Pháp và phụ nữ Pháp.
Nước Pháp lãng mạn và nước Pháp cách mạng
Hồi nửa đầu thế kỷ 19, nước Pháp đang đảm nhận vai trò trung tâm của thế giới nghệ thuật. Tuy nhiên, đây là lại là thời kỳ đầy biến động về mặt chính trị. Nhân dân Pháp giằng xé giữa hệ tư tưởng quân chủ và dân chủ. Hệ quả là sự bùng nổ hai cuộc cách mạng năm 1830 và năm 1848, cùng không ít cuộc bạo động và nổi dậy.
Trong lĩnh vực nghệ thuật cũng tồn tại một cuộc chiến không khói súng giữa hai trường phái. Một bên là trường phái Tân cổ điển (Neoclassicism), gắn liền với truyền thống mỹ thuật cổ điển, đề cao lý trí và sự tỉ mỉ, chuẩn xác trong sáng tác. Bên kia là trường phái Lãng mạn (Romanticism), trọng cảm xúc, ca ngợi tự do, mong muốn phá bỏ các lề luật trói buộc của mỹ thuật cổ điển.
Năm 1830, trên đà thắng thế của chủ nghĩa Lãng mạn, thủ lĩnh phái này là Eugène Delacroix, quyết định tung ra một cú đánh mạnh mẽ: tác phẩm “Liberty Leading the People” (Nữ thần Tự do dẫn dắt nhân dân).
Khác với lầm tưởng của nhiều người, tác phẩm này không khắc họa cuộc cách mạng Pháp năm 1789, mà lấy bối cảnh một góc đường phố Paris trong thời kỳ cách mạng tháng Bảy năm 1830. Những ngày cuối tháng 7 ấy, cả Paris rực cháy trong ngọn lửa cách mạng khi 10.000 chiến sĩ đứng lên lật đổ nhà vua. Xúc động trước tinh thần đấu tranh của nhân dân, Delacroix đã cầm cọ vẽ nên tác phẩm để đời mà chúng ta đang bàn luận.
“Tâm trạng tồi tệ của tôi đã biến mất nhờ làm việc chuyên chú. Tôi vừa bắt tay vào một chủ đề hiện đại – một chiến lũy. Và dẫu cho tôi chưa chiến đấu cho Tổ quốc, thì ít nhất tôi sẽ vẽ Người. Bức tranh này lưu giữ tinh thần tốt đẹp của tôi.” (Eugène Delacroix)
Cuộc cách mạng của toàn dân
Với kích thước lớn (325 x 260cm), tác phẩm gây ấn tượng mạnh cho ai có dịp ngắm tận mắt. Theo thông lệ, kích thước lớn như vậy chỉ dành cho loại hình tranh lịch sử, bao gồm chủ đề thần thoại, tôn giáo và các sự kiện quan trọng trong quá khứ. Vậy mà Delacroix lại dành nó cho một đề tài nóng hổi, vừa mới xảy ra. Đó cũng là một điểm cách tân của các họa sĩ Lãng mạn.
Cùng với đó, kỹ thuật sáng tác cũng mang đặc trưng của trường phái Lãng mạn. Các nét vẽ trong tranh đều rất tự do, khoáng đạt; vệt cọ không được chăm chút, tỉa tót kỹ càng. Nếu xét theo tiêu chuẩn của hội họa cổ điển, đây có thể bị coi là “cẩu thả”.
Thoạt nhìn, “Liberty Leading the People” tràn ngập một bầu không khí bạo lực, vừa chết chóc, vừa hỗn loạn. Nhưng nếu nhìn hơn, người xem sẽ thấy các yếu tố trong tranh được tác giả sắp đặt đầy ý đồ và mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc.
Nữ thần Tự do
Trung tâm bức tranh có bố cục hình tam giác kinh điển. Đỉnh của tam giác là một người phụ nữ mặc váy vàng, một tay cầm súng, một tay cầm cờ, hùng dũng đạp lên chiến lũy. Đó là “Marianne”, không phải là một nhân vật nữ có thật, mà đúng hơn là hình tượng nhân cách hóa của tự do. Đầu bà đội chiếc mũ Phrygian – một biểu tượng của cuộc Cách mạng Pháp năm 1789.
Nữ thần Tự do ngoảnh mặt sang bên trái, thúc giục các chiến sĩ cách mạng hăng hái xung phong. Từ góc nhìn nghiêng của gương mặt cho tới bộ ngực trần, tất cả đều gợi nhớ tới những pho tượng Vệ nữ của Hy-La cổ đại.
Các tầng lớp nhân dân
Theo chân Nữ thần Tự do là toàn thể nhân dân Pháp. Người mặc áo trắng, tay cầm gươm, là một công nhân nhà máy, đại diện cho đông đảo quần chúng lao động. Ngay bên cạnh là một người mặc áo vét sang trọng, đội mũ chóp cao, tay cầm súng săn, đại diện cho những người thị dân tư sản. Phía dưới chân người công nhân, lấp ló sau khối đá chiến hào, có lẽ là một sinh viên trẻ tuổi.
Đứng bên phải Nữ thần, hai tay lăm lăm hai khẩu súng ngắn, là một cậu học sinh dù nhỏ tuổi nhưng đầy hăng hái. Tương truyền chính hình tượng này đã truyền cảm hứng để Victor Hugo sáng tạo nên nhân vật Gavroche trong tiểu thuyết “Những người khốn khổ”.
Ba màu sắc của Cách mạng
Tay phải Nữ thần Tự do giương cao lá quốc kỳ ba màu, đại diện cho Tự do – Bình đẳng – Bác ái. Ba màu sắc cách mạng này còn xuất hiện một cách tinh tế xuyên suốt bức tranh. Chẳng hạn như ở y phục của người chiến sĩ cách mạng đang bò dưới chân và ngước nhìn lên Nữ thần như tiếp nhận thêm sức mạnh.
Nếu tinh ý, bạn còn có thể phát hiện ra lá cờ ba màu đang tung bay trên đỉnh tháp chuông nhà thờ Đức Bà Paris, ở hậu cảnh bên phải của bức tranh, lấp ló sau màn khói lửa.
Biểu tượng vĩnh cửu của tự do
Bức tranh “Liberty Leading the People” được chính phủ Pháp mua năm 1831, với dự định trang trí cho phòng ngai vàng của hoàng đế mới, nhưng dự định này không thành. Ngay năm sau, tác phẩm được hoàn trả cho chủ nhân vì lo ngại tinh thần cách mạng hàm chứa trong tác phẩm. Đến năm 1874, bức tranh được bảo tàng Lourve mua lại và hiện chiếm một vị trí trang trọng trên tường của bảo tàng lừng danh.
Từ khi ra đời đến nay, “Liberty Leading the People” vẫn luôn là nguồn cảm hứng bất tận cho các tác phẩm nghệ thuật. Tiêu biểu nhất là bức tượng Nữ thần Tự do khổng lồ, được Pháp tặng cho Hoa Kỳ năm 1886.
Trong văn hóa đại chúng, kiệt tác của Delacroix cũng xuất hiện không ít lần. Năm 2008, ban nhạc Coldplay sử dụng bức tranh làm ảnh bìa cho album “Viva la Vida or Death and All His Friends”, bên trên bức tranh viết dòng chữ “Viva La Vida” (trong tiếng Tây Ban Nga có nghĩa là “Sống cả cuộc đời”).
Mới năm ngoái thôi, bức tranh cũng xuất hiện trong phim “John Wick 4” của Hoa Kỳ và cả một bộ phim của Việt Nam “Đào, Phở và Piano”. Trong bộ phim này, bức tranh được sử dụng để phê phán bản chất của chế độ thực dân Pháp, đi ngược lại với lý tưởng tự do mà quốc gia này luôn tôn vinh.
Đan Thanh
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] “Master of Art – Eugene Delacroix”, Delphi Classics, 2016
[2] Liberty Leading the People | Wikipedia
[3] Eugène Delacroix, Liberty Leading the People | Smarthistory
