Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn. Đôi mắt đẹp là đôi mắt cố gắng gượng cười. Đôi mắt chân thành là đôi mắt kẻ tình si dành cho nhau dẫu giữa họ là vực thẳm sâu hun hút. Ấy thế mà lại có hai kẻ sẵn sàng bất chấp sự cách trở mà đến với nhau. Câu chuyện tưởng như cổ tích ở giữa đời thường là câu chuyện tình có thật của vua George đệ Tứ (lúc ấy còn là hoàng tử) dành tặng “con mắt” như kỉ vật đính ước cho tình yêu của đời mình, nàng Maria Anne Fitzherbert.
Minh chứng cho tình yêu ngang trái
Những trang sức với bức chân dung thu nhỏ một phần của đôi mắt đã trở thành món phụ kiện được ưa chuộng nhất trong giới quý tộc dưới thời bốn vị vua Anh từ năm 1714 đến 1830-1837. Món trang sức tượng trưng cho tình yêu lứa đôi, kể chúng ta nghe câu chuyện về chàng hoàng tử xứ Wales phải lòng một góa phụ theo Công giáo.
Theo luật của Anh vào năm 1701, bất kỳ ai cải đạo thành người Công giáo hoặc kết hôn với một người theo đạo này đều không đủ tư cách để thừa kế ngôi vua. Dẫu biết là trái luật, Hoàng tử chấp nhận từ bỏ quyền thừa kế ngai vàng để cưới nàng Maria.
Ban đầu, Fitzherbert chọn bỏ trốn khỏi nước Anh sau lời cầu hôn đầu tiên của hoàng tử nhằm tránh những rắc rối không đáng có. Tuy nhiên, chàng hoàng tử George vẫn tiếp tục theo đuổi Maria bằng vô số món quà quý hiếm để bày tỏ tấm chân tình của mình. Cho đến khi, hoàng tử hạ quyết tâm và ủy quyền cho nhà họa sĩ người Anh Richard Cosway vẽ một bức chân dung về con mắt của mình, gửi đến cho Maria kèm lời cầu hôn thứ hai.
Ngay sau khi nhận được bức thư, Maria đã tặng cho người yêu của mình một bức chân dung về chính đôi mắt của mình như lời đồng ý. Hai người kết hôn ngay sau đó, mặc cho vua George đệ Tam buộc cặp tình nhân phải xa nhau và bắt con trai ông kết hôn với một công chúa người Đức. Tuy cuộc hôn nhân với Maria diễn ra không thuận lợi nhưng món quà mà chàng hoàng tử xứ Wales tặng cho người vợ của mình đã bắt đầu một phong cách mới, một cách thể hiện tình yêu cho các cặp đôi thời bấy giờ.
Phong cách “Eye miniature”
Hoàng tử xứ Wales và nàng Maria Anne Fitzherbert không phải là những người duy nhất trao “ánh mắt” vào thế kỷ 18 ở nước Anh. Những bức chân dung đó đã sớm xuất hiện rải rác trên khắp nước Anh vào khoảng năm 1785 và thịnh hành trong vòng chưa đầy nửa thế kỷ.
Các họa sĩ thường sử dụng màu nước trên ngà voi, mô tả con mắt hoặc đôi mắt của vợ hoặc chồng, người thân hoặc con cái. Bức chân dung thường được làm dưới dạng vòng tay, trâm cài hoặc mặt dây chuyền hoặc nhẫn với họa tiết được trang trí phong phú.
Đối với các cặp đôi hoàng gia, những tác phẩm nghệ thuật không chỉ đơn giản là những món quà. Chúng là biểu tượng của tình yêu và sự kính trọng dành cho những người thân yêu, và cũng là cách để kỷ niệm những người đã ra đi. Mỗi chi tiết trên những tác phẩm này đều được chạm khắc tỉ mỉ, tạo nên những tác phẩm vô cùng quý giá.
Người họa sĩ vẽ đôi mắt trên những mảnh ngà mỏng manh, không quá nửa cái móng tay, sau đó họ nhẹ nhàng đặt vào những chiếc trâm cài đính hồng ngọc, những chiếc nhẫn được trang trí bằng ngọc trai, hoặc những tấm vàng ròng rực rỡ được chế tác tinh tế, nhằm mang theo hay đính bên ngực trái.
Theo Grootenboer, một nhà sử học nghệ thuật về chân dung, việc chỉ vẽ đôi mắt trong những bức tranh là bởi vào thời kỳ trước khi nhiếp ảnh xuất hiện, mọi người không chỉ khát khao thể hiện toàn bộ bản thân mà còn những điểm đẹp nhất trên cơ thể họ. Những bức chân dung đó thường kèm theo một nhúm tóc được dán phía sau tấm vải nhỏ để khi nhìn vào, người nhận có thể gợi nhớ đến gương mặt của người thân yêu và cảm nhận họ luôn ở bên cạnh.
Nhưng “Lover’s Eyes” (Con mắt kẻ si tình) thì khác. Thay vì mô tả toàn bộ con người, người họa sĩ chỉ mô tả một đặc điểm nhỏ, hơn nữa nó còn là bộ phận thể hiện bao nhiêu tâm tư, tình cảm của con người, đôi mắt. Trong hội họa, đôi mắt không chỉ là bộ phận cơ thể mà còn là cửa sổ của tâm hồn, là điểm tựa để truyền đạt cảm xúc, phản ứng và suy nghĩ của nhân vật. Ngoài ra, đôi mắt cũng thường là tâm điểm nhiều bức chân dung, nơi người xem có thể bị thu hút, trở nên tò mò và khám phá sâu hơn về chủ thể trong bức tranh.
Bức họa này còn thể hiện một hành động cụ thể: ánh mắt của hai người yêu nhau. Đó là ánh mắt mà ta muốn lưu giữ, nâng niu, trân trọng. Đó còn là tình yêu thầm kín, vượt trên cả rào cản về địa vị, giai cấp, chuẩn mực xã hội. Vào thời đó, xã hội Anh hạn chế sự “tương tác” công khai giữa những người khác giới khiến cho việc trao ánh mắt có thể dễ dàng hơn việc trao lời nói.
Đáng tiếc rằng kể từ khi nhiếp ảnh bắt đầu xuất hiện và trở nên phổ biến vào những năm 1830, xu hướng này đã dần bị thay thế bởi thị hiếu của thời đại mới. Đó là mong muốn có những bức chân dung toàn cảnh và sắc nét thay vì mang tính ẩn ý và chỉ khắc họa một đặc điểm trên cơ thể. Kể từ đó, việc tạo ra những bức họa của người tình gần như đã ngưng lại. Tên của người chủ sở hữu cũng như những câu chuyện tình yêu phần lớn chìm vào lãng quên.
Hai mặt của tình yêu
‘If you don’t fight for love, what kind of love do you have?’ (Nếu bạn không đấu tranh vì tình yêu, vậy tình yêu trong bạn là gì?). Tình yêu khác chi đâu một lời nguyền. Cũng giống chàng hoàng tử ở xứ Wales nọ, chàng chấp nhận vì tình yêu, theo đuổi tình yêu mà đánh đổi địa vị, sự giàu sang, danh tiếng. Ta đều phải trả một cái giá, có thể là niềm kiêu hãnh hoặc chính là bản ngã của chính ta. Nó đòi hỏi ta cố gắng nhiều hơn, săn sóc nhiều hơn, vùi đầu vào khó khăn mới biết ai còn bên ta và ít nhất đó là điều ta làm để bảo vệ tình yêu của đời mình. Ta có thể cuồng si đến mê muội và nó cũng có thể đem lại sự đau khổ tột cùng.
Khi những thứ ngọc ngà, châu báu bao quanh phai mờ theo thời gian, sẽ chỉ còn lại “con mắt” của hai kẻ yêu nhau. Tình yêu khác gì thứ vật chất ngoài kia, nó cũng sẽ tan vỡ, tàn lụi như đóa hoa vào sớm một mai nhưng ở đâu đó trong tâm khảm, vẫn âm thầm chăm bẵm và đến một ngày lại vươn lên mạnh mẽ nhường nào. “À, thì ra, ta đã từng yêu nhiều đến như vậy”.
Quốc Tuấn
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] The Mysterious Lover’s Eye Jewelry of 18th-Century England | artsology.com
[2] 19th-Century ‘Lover’s Eye’ Jewelry Was the Perfect Accessory for Secret Affairs | atlasobscura.com
