Không phải người họa sĩ nào cũng có thể biến cây cọ trong tay trở thành một công cụ để kể lại lịch sử, để khắc họa tâm hồn dân tộc, để soi chiếu đời sống xã hội với tất cả sự xung đột, thăng trầm và nhân tính sâu xa. Ilya Yefimovich Repin (1844-1930), danh họa hiện thực vĩ đại của nước Nga thế kỷ XIX, đã làm được điều đó. Với ông, mỗi bức tranh không chỉ là hình ảnh mà là một lát cắt thời đại, nơi ông để lại không chỉ màu sắc, ánh sáng, mà còn cả lương tri và trái tim mình.
Khởi đầu từ dòng Volga
Ilya Repin sinh năm 1844 tại thị trấn Chuguev (nay thuộc Ukraine) trong một gia đình có gốc gác quân nhân. Từ nhỏ, ông đã học vẽ linh ảnh nhà thờ và sớm bộc lộ năng khiếu hội họa. Sau khi thi trượt đầu vào Học viện Mỹ thuật Saint Petersburg, ông không nản chí mà tiếp tục theo học các lớp dự bị và từng bước khẳng định bản thân qua những giải thưởng danh giá trong thập niên 1860.
Nhưng phải đến chuyến đi dọc sông Volga vào năm 1870, con đường nghệ thuật của Repin mới thực sự mở lối. Hình ảnh những người đàn ông gầy gò, còng lưng kéo thuyền trên sông đã ám ảnh ông suốt hành trình và trở thành nguồn cảm hứng cho kiệt tác “Barge Haulers on the Volga” (Những người kéo thuyền trên sông Volga) – bức tranh không chỉ thay đổi sự nghiệp của Repin mà còn thay đổi cả cách nhìn của nghệ thuật Nga về hiện thực đời sống.
Từng sống ở Paris và tiếp xúc với trường phái Ấn tượng, nhưng Repin vẫn lựa chọn con đường riêng. Với ông, nghệ thuật không chỉ là cuộc chơi thị giác hay biểu cảm cảm xúc tức thời. Nó phải có chiều sâu đạo đức, phải dấn thân vào hiện thực và làm nổi lên những câu hỏi lớn về công lý, quyền lực, sự bất bình đẳng và số phận con người. Repin không phủ nhận vẻ đẹp của ánh sáng ngoài trời hay sự rung động của màu sắc, nhưng ông tin rằng người nghệ sĩ phải là nhân chứng và người kể lại sự thật, dũng cảm đối diện với những nghịch lý của thời đại mình đang sống. Chính lập trường đó đã mang đến cho tranh ông một vẻ đẹp tạo hình và chất chứa tinh thần phản biện xã hội sâu sắc, đưa tên tuổi ông trở thành một trong những họa sĩ lừng danh nhất nước Nga thế kỷ XIX.
Tấm gương phản chiếu linh hồn Nga
Bước vào giai đoạn chín muồi trong sự nghiệp, Repin liên tục cho ra đời những tác phẩm kinh điển, nơi nghệ thuật và lịch sử đan xen một cách sống động. Trong bức “Religious Procession in Kursk Governorate” (Diễu hành tôn giáo ở tỉnh Kursk), ông không chỉ tái hiện một lễ nghi tôn giáo trang nghiêm mà còn cẩn trọng phơi bày những tương phản xã hội: từ giới quý tộc lạnh lùng đến những người dân khốn khổ, từ niềm tin chân thành đến sự giả tạo được che đậy sau lớp áo thụng.
Nổi bật không kém là kiệt tác đầy bi kịch “Ivan the Terrible and His Son Ivan” (Ivan Bạo Chúa và con trai) được Repin vẽ năm 1885. Cảnh tượng Sa hoàng đang hoảng loạn ôm xác con trai mà chính tay mình đã giết trong cơn giận dữ với ánh mắt kinh hoàng, máu vương trên vạt áo là một biểu tượng mạnh mẽ về quyền lực, tội lỗi và sự dằn vặt. Tác phẩm này từng hai lần bị phá hoại, nhưng vẫn đứng vững như một biểu tượng không thể xoá nhòa của hội họa Nga.
Bên cạnh đó, Repin còn là một trong những họa sĩ chân dung xuất sắc nhất mọi thời đại. Những bức chân dung ông vẽ không chỉ dừng lại ở vẻ đẹp chân thực mà còn chứa đựng linh hồn nhân vật: Modest Mussorgsky khi đang hấp hối, Pavel Tretyakov trầm tư, Ivan Shishkin đĩnh đạc… Đặc biệt, tình bạn nghệ thuật với đại văn hào Lev Tolstoy được ông ghi lại qua nhiều bức chân dung đầy xúc cảm, như thể ông không chỉ vẽ Tolstoy mà còn vẽ cả những suy tư lớn của nước Nga thời đại ấy.
Di sản và những giai thoại
Những năm cuối đời, Repin sống tại điền trang Penates ở Kuokkala (nay là Repino, gần Saint Petersburg). Ở đó, ông tiếp tục vẽ không ngừng dù từng bị liệt tay phải vì kiệt sức. Dù cánh tay phải từng bị liệt vì làm việc quá sức, Repin vẫn kiên trì tập vẽ lại bằng tay trái như một cách khẳng định rằng hội họa không chỉ là nghề nghiệp mà là lẽ sống của ông: “Tôi không thể sống nếu không vẽ”. Quả thực, đằng sau mỗi nét cọ không chỉ là kỹ thuật mà còn là minh chứng cho một tình yêu nghệ thuật mãnh liệt, không điều kiện, không thoái lui.
Bên cạnh tài năng, cuộc đời Repin còn phủ đầy những giai thoại kỳ lạ. Có người cho rằng bức “Ivan the Terrible and His Son Ivan” bị nguyền rủa, khiến cánh tay phải của Ilya Repin ngừng cử động. Hay trong suốt sự nghiệp của mình, có không ít lần số phận của những nhân vật mà Repin khắc họa lại gắn liền với những biến cố nghiệt ngã sau đó.
Năm 1903, sau khi hoàn thành bức tranh “Ceremonial Sitting of the State Council on 7 May 1901 Marking the Centenary of its Foundation” (Phiên họp long trọng của Hội đồng Nhà nước ngày 7 tháng 5 năm 1901 nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập), nhiều quan chức xuất hiện trong tác phẩm đã lần lượt thiệt mạng trong làn sóng cách mạng đầu tiên của Nga năm 1905. Chưa dừng lại ở đó, không lâu sau khi Repin vẽ chân dung Thủ tướng Pyotr Stolypin, vị chính khách này đã bị ám sát ngay trong một buổi diễn opera ở Kiev.
Những sự trùng hợp rùng mình ấy khiến không ít người tin rằng có điều gì đó “bị ám” trong tranh của Repin, không phải theo nghĩa mê tín đơn thuần mà như một cách nói rằng ông đã chạm tới những đường gân xã hội căng cứng, đã vẽ ra những con người đang đứng trên miệng vực lịch sử. Dù ông không chủ ý tiên tri, ánh mắt của Repin vẫn luôn thấy được những rạn nứt đang đến gần. Và khi ông đưa chúng vào tranh, số phận cũng như cuộn theo cơn sóng thời đại.
Repin qua đời năm 1930, để lại một kho tàng đồ sộ từ các đại cảnh lịch sử, chân dung danh nhân đến những khoảnh khắc đời thường đầy cảm xúc. Di sản của ông không chỉ nằm trong các bảo tàng lớn trên thế giới mà còn nằm trong cách người ta nhớ về nước Nga với tất cả vẻ đẹp, đau thương và nội lực trong từng nét cọ ông để lại cho đời.
Minh Trung
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] Ilya Yefimovich Repin – Wikipedia
[2] Ilya Efimovich Repin – Artvee
