Mùa thu từ lâu đã là nguồn cảm hứng bất tận trong hội họa, không chỉ bởi vẻ đẹp rực rỡ mà còn bởi những cảm xúc lặng lẽ, mong manh mà nó gợi lên. Trong suốt chiều dài lịch sử nghệ thuật, nhiều danh họa đã để lại những kiệt tác miêu tả mùa thu dưới những góc nhìn rất riêng: có người trầm tư với ánh vàng cuối mùa, có người rộn ràng giữa lá đỏ trời xanh, có người lại lắng nghe sự chuyển mình của thiên nhiên thầm lặng.
1. Golden Autumn – Isaac Levitan
Isaac Levitan – người được mệnh danh là “Pushkin của tranh phong cảnh” đã dâng hiến cho mùa thu một bức tranh rực rỡ. Golden Autumn vừa là lời tán dương vẻ đẹp huy hoàng của thiên nhiên, vừa khẽ khàng báo hiệu một kết thúc đang đến gần. Được sáng tác vào mùa thu 1895 khi ông sống ở vùng Gorka, bức tranh ghi lại cảnh một ngày thu nắng nhẹ nơi dòng sông Syezha uốn lượn giữa khu rừng bạch dương ngập sắc đỏ, vàng và cam cháy rực. Như những bức tranh khác của Levitan, Golden Autumn tịnh không một bóng người mà chỉ có thiên nhiên phô bày vẻ đẹp trước mắt người xem.
Bố cục bất đối xứng nhưng tinh tế khiến người xem như bị hút vào không gian tranh: bên trái có một khóm cây bạch dương nhuộm màu vàng và đỏ tạo thành những “điểm nhấn”, bên phải lại có có dòng sông tĩnh lặng, tối màu. Những gam màu vàng kim không chỉ là sắc lá mà còn là sắc nắng – thứ ánh sáng như thấm vào từng thân cây, thảm cỏ, mặt sông, khiến cả không gian như đang thở và lấp lánh trước khi vụt tắt. Dưới sự ảnh hưởng từ trường phái Ấn tượng, Levitan đã dùng những nét cọ mạnh mẽ, nổi khối để tạo nên nhịp điệu cho mùa thu – một mùa tưởng chừng tĩnh lặng nhưng luôn âm ỉ lay động.
Dù chính Levitan không thực sự hài lòng với Golden Autumn và người bạn thân Anton Chekhov cũng dè dặt khi nhận xét, các nhà phê bình nghệ thuật vẫn xem đây là một trong những tuyệt phẩm phong cảnh Nga. Như một bài thơ không lời, tác phẩm này không chỉ đơn thuần miêu tả mà còn gợi cái thanh khiết của một ngày đẹp trời, cái choáng ngợp của một sắc thu rực rỡ và cả nỗi buồn thấm thía khi nhận ra rằng vẻ đẹp rực rỡ này sẽ sớm chấm dứt để nhường chỗ cho mùa đông úa tàn. Như điềm báo cho chính cuộc đời của Levitan – rực sáng không lâu trước khi lụi tàn, Golden Autumn là một bài thơ đầy sắc màu về vẻ đẹp và sự mong manh bất miễn của kiếp người.
► Đọc thêm: “Mùa thu vàng” rực rỡ trong nỗi u buồn của danh họa Levitan
2. Autumn Landscape with Four Trees – Vincent van Gogh
Trong Autumn Landscape with Four Trees, Vincent van Gogh đã dồn hết sự trầm lặng, sâu sắc và tinh tế vào một bố cục giản dị mà đầy sức gợi. Được vẽ vào mùa thu 1885 khi Van Gogh đang sống ở làng Nuenen, bức tranh là phiên bản phát triển từ một bản phác thảo trước đó mang tên Behind the Hedges (1884), cũng vẽ cụm bốn thân cây sau ngôi nhà mục sư. Nhưng nếu bản phác thảo còn nặng tính ghi chép, phiên bản sơn dầu sau này đã cho thấy rõ bước tiến của Van Gogh về cảm nhận màu sắc, ánh sáng và chiều sâu không gian.
Bức tranh được họa sĩ hoàn thành trong ba ngày – một khoảng thời gian đáng kể đối với một người vốn nổi tiếng về tốc độ vẽ nhanh. Trong thư gửi em trai Theo, Van Gogh kể lại việc treo thử tác phẩm trong phòng khách của bạn mình là họa sĩ Anton Kerssemakers, bên bức tường xám và những món đồ nội thất đen viền vàng. Kết quả khiến ông vô cùng hài lòng: “Chưa bao giờ anh thấy mình kiểm soát màu sắc tốt đến vậy”. Mặc dù chưa đạt đến độ hoàn thiện để đem ra thị trường nghệ thuật, bức tranh này với Van Gogh là một dấu hiệu chắc chắn rằng ông đang đi đúng hướng.
Trên nền trời lặng gió, bốn thân cây mùa thu hiện lên trầm mặc được khắc họa bằng những mảng màu đậm, những nhát cọ chắc khỏe nhưng không quá bạo liệt như các giai đoạn sau. Sắc vàng, nâu và cam hòa quyện tạo nên một bản giao hưởng thị giác vừa ấm áp, vừa man mác buồn. Như lời một người bạn từng nhận xét, bức tranh toát lên “sự yên tĩnh buồn bã mềm mại”, một cảm xúc không cần đến hình bóng con người vẫn đủ khiến lòng rung động.
3. Autumn on the Seine at Argenteuil – Claude Monet
Được thực hiện không lâu sau khi Monet chuyển đến Argenteuil vào năm 1871, Autumn on the Seine at Argenteuil là một lát cắt đầy thi vị của dòng sông Seine trong những ngày đầu thu. Với góc nhìn được cho là từ chiếc thuyền nhỏ mà ông cải tạo thành xưởng vẽ nổi, Monet đã khắc họa dòng Petit Bras (một nhánh của sông Seine) trong khung cảnh vắng lặng, phản chiếu gần như hoàn hảo ánh sáng và sắc màu lên mặt nước. Những cành cây chuyển sắc, mặt nước tĩnh lặng và ánh sáng lấp lóa xuyên qua mây u ám, tất cả tạo nên một bức tranh mang tính biểu tượng cho giai đoạn chín muồi của trường phái Ấn tượng.
Bức tranh này không chỉ là một cảnh quan mà còn là một nghiên cứu về ánh sáng và thời gian. Những vệt cọ nhỏ, nhanh và đầy nhịp điệu thể hiện rõ tinh thần Ấn tượng – nơi cảnh vật không đứng yên mà luôn biến đổi theo ánh sáng và khoảnh khắc. Các mảng màu vàng, nâu, cam của tán cây mùa thu đan xen với sắc xám xanh của bầu trời và dòng sông, tạo nên một bản hòa ca trầm lặng của thị giác. Monet, với sự nhạy cảm đặc trưng của mình, đã không chỉ ghi lại một cảnh vật mà còn khơi gợi được cả cái hồn của mùa – một mùa thu có phần buồn lặng, nhưng đầy mê hoặc.
Từ sự phản chiếu đối xứng của cây và nhà trên mặt nước cho đến ánh sáng nhấp nhô giữa những tầng mây, Autumn on the Seine at Argenteuil là một khoảnh khắc được giữ lại bằng hội họa, nơi thiên nhiên, ký ức và cảm xúc hòa vào nhau, để lại trong người xem một cảm giác vừa trong trẻo vừa man mác. Hơn cả một bức tranh phong cảnh, đây còn là một trải nghiệm mùa thu qua lăng kính của Monet.
4. The Forest in Autumn – Gustave Courbet
The Forest in Autumn là một trong những tác phẩm phong cảnh đặc sắc nhất của Gustave Courbet, bậc thầy chủ nghĩa Hiện thực Pháp thế kỷ XIX. Được hoàn thành vào năm 1841, bức tranh thuộc loạt tác phẩm The Paintings of Real Life, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình sáng tác của Courbet: lần đầu tiên ông thể hiện một cảnh quan thiên nhiên thuần túy, không có sự hiện diện của con người. Với kích thước tương đối lớn, bức tạo nên một cảm giác gần như choáng ngợp, mời gọi người xem đắm mình trong tĩnh lặng sâu thẳm của rừng thu.
Trong khung cảnh rừng Montmorency ven sông Oise, Courbet đã sử dụng ba sắc độ nâu làm chủ đạo để khắc họa những thân sồi vững chãi, dòng suối nhỏ len lỏi dưới tán lá, và lớp lá vàng phủ kín mặt đất. Không có chi tiết nào thừa thãi, nhưng tất cả đều sống động và thật như chính tự nhiên ngoài đời – từ ánh sáng lẩn khuất giữa các tán cây đến những nét cọ dày tạo nên chiều sâu trên bề mặt tranh. Courbet không tìm cách lý tưởng hóa thiên nhiên, mà trung thực ghi lại vẻ đẹp thô mộc, hơi u buồn nhưng đầy chất thơ của khu rừng đang dần chuyển mùa.
Với The Forest in Autumn, Courbet đã vượt khỏi lối vẽ truyền thống mang tính sắp đặt để đến gần hơn với một thế giới tự nhiên không chải chuốt – nơi từng nhánh cây, từng cụm lá đều gợi nên cảm giác đang sống và đang thay đổi. Đây không chỉ là một bức tranh, mà còn là lời ngợi ca thầm lặng dành cho thiên nhiên nguyên sơ, một cánh rừng vừa thực vừa mơ, đậm chất hiện thực mà vẫn mời gọi những suy tưởng lặng lẽ.
5. Autumn – Frederic Edwin Church
Trong Autumn, Frederic Edwin Church đã tái hiện một khúc quanh của dòng sông giữa khung cảnh mùa thu lộng lẫy – nơi ánh sáng vàng ấm mờ sương bao trùm cảnh vật, và sắc lá từ xanh mướt chuyển dần sang đỏ thẫm, vàng cam. Một thân cây lớn vươn mình bên trái khung hình, đối xứng với một phiến đá đơn độc bên bờ phải, tạo nên bố cục cân đối mà giàu chiều sâu. Từng khối đá, thân cây, cụm cỏ đều được phủ lên những dải màu chuyển sắc tinh tế, rồi nhẹ nhàng phản chiếu xuống mặt nước tĩnh lặng.
Được sáng tác vào năm 1875, Autumn đánh dấu một trong những giai đoạn đỉnh cao trong sự nghiệp của Church, người đã dành nhiều năm cuộc đời để vẽ nên vẻ đẹp tráng lệ của thiên nhiên Bắc Mỹ. Tác phẩm được cho là theo đơn đặt hàng của William Henry Osborn – một người bạn thân và nhà sưu tập, phản ánh mối quan hệ gần gũi giữa nghệ sĩ và những ai cùng chia sẻ niềm say mê bất tận với thiên nhiên. Bức tranh hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Thyssen-Bornemisza (Madrid), như một minh chứng cho khả năng hiếm có của Church trong việc hòa quyện ánh sáng, màu sắc và cảm xúc vào từng centimet vải toan.
Với Autumn, Church không đơn thuần miêu tả phong cảnh mà còn dựng nên cả một thế giới nơi thời gian dường như chậm lại, ánh sáng trở thành chủ thể và con người chỉ còn là đối tượng chiêm ngưỡng sự kỳ vĩ mà thanh tịnh của tạo hóa.
6. Autumn in Bavaria – Wassily Kandinsky
Autumn in Bavaria là một trong những tác phẩm đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp hội họa của Wassily Kandinsky, khi ông bắt đầu rời xa chủ nghĩa biểu hiện truyền thống để tiến về phía trừu tượng. Dù vẫn còn nhận ra rõ những yếu tố cảnh quan như hàng sồi vàng rực bên lối đi, rặng thông xanh đậm phía sau bức tường đá thấp và ngọn tháp nhà thờ hiện lên ở xa xa, thế nhưng cách Kandinsky xử lý đường nét và màu sắc đã hoàn toàn mới mẻ. Ông dùng dao trực tiếp lên bảng vẽ để tạo nên bề mặt dày dặn, dữ dội và đầy nhịp điệu – một ngôn ngữ thị giác chưa từng thấy trong các phong cảnh trước đó của ông.
Sinh ra ở Nga nhưng chọn Munich làm nơi dấn thân vào nghệ thuật, Kandinsky chịu ảnh hưởng sâu sắc từ phong trào Jugendstil – “Phong cách Trẻ” của Đức, vốn khởi đầu với họa tiết hoa lá trang trí nhưng sau năm 1900 đã chuyển mình mạnh mẽ sang hình thái trừu tượng. Autumn in Bavaria phản ánh rõ khuynh hướng này: thiên nhiên không còn là thứ để sao chép lại mà trở thành chất liệu để biểu đạt cảm xúc, tư tưởng và cảm giác về sự vận động của thời đại. Cảnh vật trong tranh vừa gần gũi, vừa như đang tan rã, chuyển động, báo hiệu cho bước chuyển mang tính cách mạng của Kandinsky vào thế giới hội họa phi hình thể.
Tác phẩm không chỉ là một bức phong cảnh thuần túy mà còn là “bản đồ” tâm trạng của một nghệ sĩ đang đứng giữa giao lộ của cũ và mới. Bằng cách kết hợp màu sắc không thực như lá xanh lam, đỏ thẫm, nền trời mang sắc thái nội tâm, Autumn in Bavaria vừa là bản tình ca dành cho thiên nhiên xứ Bavaria, vừa là lời tuyên ngôn thầm lặng về một ngôn ngữ hội họa mới đang hình thành. Đây là khoảnh khắc Kandinsky không chỉ nhìn thấy thế giới mà còn bắt đầu nghe được nhịp điệu thị giác của nó.
7. Autumn Woods – Albert Bierstadt
Trong Autumn Woods, Albert Bierstadt – họa sĩ tiêu biểu của Trường phái Hudson River, đã tạo nên một khung cảnh mùa thu rực rỡ nhưng cũng đầy chiêm nghiệm. Bức tranh là bản hòa ca của những tán cây vàng óng, đỏ cam và nâu đất, được vẽ bằng những nét cọ rộng và đầy chuyển động. Ánh sáng từ mặt trời lặn đổ nghiêng qua khu rừng, tạo nên sắc vàng rực rỡ phủ lên thân cây, mặt nước và lớp lá rụng dày đặc dưới chân. Trong không khí bảng lảng sương thu, mọi thứ như chuyển động chậm lại, mời gọi người xem dừng bước và lắng nghe nhịp thở của thiên nhiên.
Không chỉ đơn thuần là một bản chép tả thực, Autumn Woods còn là biểu hiện cho khát vọng và tinh thần thời đại. Như nhiều họa phẩm khác của Trường phái Hudson River, Bierstadt đã lý tưởng hóa cảnh sắc thiên nhiên để khơi dậy niềm tự hào dân tộc về một nước Mỹ còn nguyên sơ, rộng mở và đầy hứa hẹn. Dù không thấy bóng dáng con người, nhưng dấu hiệu của sự chuyển mùa và ánh sáng cuối ngày gợi cảm giác về thời gian đang trôi như một lời nhắc nhẹ nhàng về sự vô thường và vẻ đẹp ngắn ngủi nhưng lộng lẫy của mùa thu.
Nhìn gần, ta thấy từng chi tiết như vỏ cây, thảm cỏ, ánh sáng lấp lóa trên suối nhỏ – tất cả được diễn tả với độ chính xác đến choáng ngợp và khiến bức tranh gần như ba chiều. Nhìn xa, ta cảm nhận được một thế giới thanh bình và bao la, nơi con người chỉ là kẻ đứng nhìn, ngưỡng vọng trước sự vĩ đại của tạo hóa. Với Autumn Woods, Bierstadt không chỉ vẽ một cánh rừng, mà còn truyền tải cảm xúc: sự cô tịch, vẻ huy hoàng thoáng chốc và niềm kính ngưỡng sâu sắc đối với thiên nhiên hoang dã của nước Mỹ thế kỷ XIX.
Minh Trung
