Cậu hoàng nhỏ trong gia tộc lớn
Charles William Lambton sinh ngày 16 tháng 1 năm 1818, là con trai cả của John Lambton, một nghị sĩ nổi tiếng thời bấy giờ. Được đặt tên theo hai người ông quyền lực – Charles Grey, bá tước thứ hai xứ Grey và William Henry Lambton, cậu bé được định sẵn để kế thừa một dòng dõi lẫy lừng. Khi cha được phong làm Nam tước Durham vào năm 1828, Charles trở thành người thừa kế chính thức với danh xưng “The Honourable” (Quý Ngài).
Tuy nhiên, số phận nghiệt ngã đã chấm dứt giấc mộng huy hoàng ấy khi cậu bé qua đời ở tuổi 13 do bệnh lao, để lại nỗi tiếc thương khôn nguôi không chỉ cho gia đình mà còn cho cả giới mộ điệu nghệ thuật – những người đã từng bị chinh phục bởi vẻ đẹp tĩnh lặng, thoáng buồn của cậu trong bức chân dung bất hủ.
Khoảnh khắc bất tử
Năm 1825, Thomas Lawrence – họa sĩ chân dung hàng đầu của Vương quốc Anh, được mời để vẽ chân dung Charles lúc bảy tuổi. Là bậc thầy của trường phái lãng mạn, Lawrence đã khéo léo thổi hồn vào tác phẩm bằng phong cách nghệ thuật đặc trưng của mình.
Trong tranh, Charles xuất hiện đầy tự nhiên và sống động: cậu ngồi thoải mái giữa khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, nơi cây cỏ và bầu trời dường như góp phần làm nổi bật vẻ mong manh và trong trẻo của tuổi thơ. Đôi mắt cậu bé nhìn xa xăm như đang chìm đắm trong những dòng suy nghĩ, gợi cảm giác mơ mộng đầy thi vị. Charles khoác lên mình một bộ đồ nhung đỏ rực – sắc màu biểu trưng cho sự cao quý, lại thêm tương phản với khung cảnh nền càng khiến nhân vật trở nên nổi bật và thu hút.
Trong cuốn Art of England 1821–1837 (1930), William T. Whitley dẫn lời một nhà văn đương thời viết trên tờ News of Literature and Fashion, cho biết rằng ban đầu Lawrence đã vẽ trang phục của cậu bé bằng màu vàng. Mặc dù John Lambton – cha của cậu bé, vốn được mệnh danh là “kẻ ăn diện màu vàng” (yellow dandy) nhưng ông đã liên tục can ngăn Lawrence rằng màu sắc này không phù hợp. Do vậy, Thomas Lawrence phải thay màu vàng bằng màu đỏ thẫm (crimson).
Chất nhung mềm mại, nét mặt thanh thoát cùng ánh sáng dịu dàng đổ lên gò má – tất cả đã được Lawrence khắc họa bằng kỹ thuật điêu luyện nhưng cũng đầy cảm xúc. Hơn cả một bức chân dung, The Red Boy còn là một dòng cảm xúc ngưng đọng: sự tĩnh lặng, thanh tú pha lẫn nét suy tư của một đứa trẻ sinh ra trong lụa là nhưng yểu mệnh.
Tranh cãi và định kiến
Dù được xem là một trong những kiệt tác xuất sắc của Thomas Lawrence, The Red Boy khi ra mắt tại Học viện Nghệ thuật Hoàng gia năm 1825 lại vướng vào một tranh cãi lớn. Thay vì được đặt trang trọng tại Great Room (Phòng Triển lãm chính) – không gian trung tâm dành cho các tác phẩm nổi bật, bức tranh lại bị treo cao, khuất tầm nhìn trong khu School of Painting (Trường phái Hội họa). Đối với nhiều người, đó chỉ là một quyết định của ban treo tranh nhưng với John Lambton – cha của Charles, đây là một hành động phân biệt chính trị vì ông là người của đảng Whig.
Lambton tin rằng việc tác phẩm về con trai mình bị “đối xử lạnh nhạt” là hệ quả từ lập trường chính trị đối lập với giới bảo thủ và hoàng gia, vốn có ảnh hưởng sâu rộng trong giới nghệ thuật. Cảm giác bị xúc phạm ấy khiến ông tuyên bố sẽ không bao giờ mua thêm bất kỳ tác phẩm nào từ một họa sĩ thuộc Viện Hàn lâm nữa.
Từ đó, The Red Boy không chỉ là một bức chân dung mà còn trở thành biểu tượng của một cuộc đối đầu ngấm ngầm giữa nghệ thuật và quyền lực – nơi mà vẻ đẹp, cảm xúc và kỹ thuật hội họa đôi khi vẫn phải cúi đầu trước định kiến và địa vị chính trị trong xã hội quý tộc Anh đầu thế kỷ XIX.
Sau cái chết của Bá tước Durham đời thứ ba vào năm 1928 và người kế vị thứ tư chỉ một năm sau đó (1929), gia đình Lambton phải gánh chịu khoản thuế thừa kế rất lớn. Bá tước thứ năm quyết định đóng cửa lâu đài và tổ chức một cuộc đấu giá tài sản và tranh quý vào năm 1932, trong đó có The Red Boy. Tuy nhiên, sau hai năm rao bán, không có lời trả giá nào đạt đến mức giá sàn.
Cũng trong năm 1934, bức tranh được trưng bày tại Bessie Surtees House ở Newcastle Upon Tyne. Nó tiếp tục xuất hiện trong một triển lãm bên lề Lễ hội nước Anh (Festival of Britain) tại Bảo tàng Bowes năm 1951, và một lần nữa tại đây vào năm 1988.
Di sản của một thời vàng son
Ngày nay, The Red Boy được xem là một trong những bức chân dung tiêu biểu nhất của nghệ thuật Anh đầu thế kỷ XIX. Nó hội tụ đầy đủ kỹ thuật hàn lâm, cảm xúc lãng mạn và chiều sâu biểu cảm – những thứ đã làm nên tên tuổi của Thomas Lawrence. Nhưng vượt lên trên tất cả, nó lưu giữ hình ảnh của một cậu bé sinh ra để kế thừa một gia tộc lớn, nhưng lại rời bỏ thế gian quá sớm.
Trong cái nhìn xa xăm ấy, ta thấy không chỉ tuổi thơ, mà cả những khát vọng, giấc mơ, và sự mong manh của kiếp người. Và có lẽ, đó mới chính là điều khiến bức tranh này trường tồn không chỉ như một tác phẩm nghệ thuật, mà như một ký ức sống động về con người và thời đại đã qua.
Minh Trung
