Hàm Nghi – vị Hoàng đế yêu nước
Sinh năm 1871 tại kinh thành Huế, tên huý là Nguyễn Phúc Minh, hiệu Ưng Lịch. Sau khi vua Kiến Phúc băng hà, đại thần Tôn Thất Thuyết cùng phái chủ chiến trong triều đình Huế đã đưa cậu bé Ưng Lịch lúc đó mới 13 tuổi lên ngôi, lấy niên hiệu Hàm Nghi.
Sống trong cảnh dân dã cùng mẹ ruột từ thuở nhỏ và không bị những hào hoa quyền quý của hoàng gia làm vẩn đục, Ưng Lịch được xem là lựa chọn phù hợp để trở thành một vị vua có thể giúp sức cho phái chủ chiến đánh đuổi giặc Pháp. Cậu bé Ưng Lịch khi ấy đã hoảng sợ khi thấy sứ giả đến đón mình lên ngôi vua. Và cũng chưa thể hưởng những vinh hoa phú quý của ngai báu, ông lại tiếp tục sống trong gian khổ ở miền núi Quảng Bình và Hà Tĩnh trong những năm tháng đầy biến động của phong trào Cần Vương.
Cậu bé 13 tuổi nơi thôn dã trở thành một vị vua, với tên tuổi gắn liền với một phong trào yêu nước kéo dài với phạm vi khởi nghĩa rộng lớn. Hàm Nghi là vị vua hiếm hoi của triều Nguyễn thể hiện tinh thần yêu nước và lòng tự tôn dân tộc của mình. Nhưng rồi phong trào Cần Vương cũng thất bại vì những sai lầm trong đường lối đấu tranh. Nhà vua bị truất ngôi và phải chịu cảnh lưu đày ở Algeria khi mới 18 tuổi, độ tuổi đẹp nhất của đời người.
Tử Xuân – một Hàm Nghi rất khác
Năm 1889, thực dân Pháp đưa vua Hàm Nghi đi lưu đày ở Algiers (thủ đô của Algeria). Nhà vua sống tại một biệt thự trên khu đồi El Biar, cách thủ đô Algiers 12km. Nhà vua đã sống ở Algiers, giữ gìn nếp sống theo phong tục quê hương cho đến tận khi qua đời năm 1944, chỉ một năm trước khi nước nhà lật đổ chế độ phong kiến và thuộc địa.
Ở Algiers, vua Hàm Nghi đã sống một cuộc đời rất khác. Ông theo học hội hoạ và điêu khắc, được hoạ sĩ Marius Reynaud truyền dạy kiến thức mỹ thuật từ năm 1889, và được Léon Fourquet đào tạo về điêu khắc từ năm 1895. Suốt thời gian sống ở Algiers cho đến khi tạ thế, nhà vua đã để lại một gia tài nghệ thuật gồm 91 bức tranh và tác phẩm điêu khắc. Nhiều tác phẩm trong số đó được giới nghệ thuật biết đến thông qua các cuộc triển lãm và đấu giá tại Pháp.
Biệt danh thời thơ ấu của vua Hàm Nghi là Tử Xuân, nhà vua đã lấy tên này làm nghệ danh của mình. Tác phẩm đầu tiên trong hành trình hội hoạ của ông là một bức chân dung tự hoạ bằng chì than, vẽ nhà vua trong trang phục truyền thống của hoàng gia An Nam. Hàm Nghi đã sao lại bức tranh thành nhiều bản và sử dụng nó như tấm thẻ xã giao khi gặp mặt quan khách. Chính những bức tranh – những tấm thẻ xã giao này là lời khẳng định đanh thép nhất với người Pháp rằng dù phải sống lưu vong, dù bị ép buộc đủ đường thì Hàm Nghi vẫn là người Việt Nam, vẫn là vua của Việt Nam và vẫn luôn giữ vững một lòng chống Pháp.
Cái tên Tử Xuân đã xuất hiện trên bức tranh “Những sườn đồi ở Deli Ibrahim” được nhà vua sáng tác năm 1908 và đã được gia đình hiến tặng cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2024. Hành trình hội hoạ của vua Hàm Nghi là một hành trình dài nơi nhà vua tìm kiếm bình yên và sự tự do bên giá vẽ. Các tác phẩm của nhà vua chủ yếu vẽ cảnh thiên nhiên, nhất là lúc chiều tà với những mảng màu trầm, thể hiện rõ tâm trạng u buồn của ông ở nơi xứ người, ngày ngày ngóng trông về quê hương.
Không nhiều tác phẩm của nhà vua có chữ ký Tử Xuân và nhiều tác phẩm của nhà vua cũng không được đặt tên, chỉ đơn giản là “Không đề”. Vua Hàm Nghi coi nghệ thuật và hội hoạ như khoảng trời của tự do, ông vẽ tranh đơn thuần như một cách để tìm kiếm bình yên trong những tháng ngày xa xứ và giãi bày nỗi nhớ quê hương sâu sắc của mình. Tranh của ông thường vẽ cảnh hoàng hôn, nơi ánh nắng chiều tà chiếu xuống những ngọn đồi nhìn từ biệt thự El Biar. Trong tranh của nhà vua không có hình ảnh con người mà thường xuất hiện những bóng cây cô đơn, những cây cổ thụ cao lớn trơ trọi giữa khoảng trời, giống như ẩn dụ về thân phận lưu vong và sự cô độc của nhà vua nơi xứ người.
Nhận xét về tranh phong cảnh của vua Hàm Nghi, giáo sư nghệ thuật Nam Á và Đông Nam Á Nora Taylor viết: “Phong cảnh của Algieria trong tranh của Hàm Nghi được xem là sự kết nối đến nguồn cội với tư cách là một người đang khao khát trở về quê hương.”
Bị cuốn theo những biến chuyển của thời cuộc, cả cuộc đời mang danh một vị vua lưu vong, thế nhưng Hàm Nghi chưa bao giờ ngừng tìm kiếm tự do. Bột màu và giá vẽ thực sự đã trao cho ông khung trời tự do đó, để nhà vua tìm thấy sự thanh thản và bình yên trong tâm hồn. Hàm Nghi cũng giống như những hoạ sĩ Việt Nam, ông tìm đến hội hoạ bằng lòng yêu nước và tinh thần tự tôn dân tộc, từng tác phẩm, từng nét vẽ đều thể hiện thế giới nội tâm phong phú, để lại ấn tượng sâu sắc cho mỗi chúng ta về một vị vua lưu vong nơi xứ người, ngày ngày mong nhớ về quê hương.
Thúy Huyền
