Giữa một cánh đồng xanh sau cơn mưa, hai cô bé ngồi nép vào nhau ven đường. Một cô bé với đôi mắt nhắm nghiền với chiếc concertina đặt trong lòng và trên cổ áo là mảnh giấy nhỏ với dòng chữ mộc mạc “Pity the Blind” (Hãy thương lấy người mù). Cô bé còn lại nghiêng đầu nhìn về phía chân trời, nơi cầu vồng kép vừa hiện ra sau những đám mây vỡ sáng. Bức tranh The Blind Girl (1856) của John Everett Millais không chỉ là một cảnh đồng quê thơ mộng; đó là một suy tư sâu lắng về cách nhìn, cách cảm và sự thấu hiểu thế giới xung quanh bằng đôi mắt, bàn tay, hơi thở, và bằng cả trái tim.
Khoảnh khắc sau mưa
Millais là một trong những gương mặt trụ cột của Phong trào Tiền Raphael – nhóm nghệ sĩ chủ trương quay về vẻ đẹp tinh khôi, chi tiết và trung thực trước thời kỳ hội họa bị rập khuôn bởi những chuẩn mực học viện. Trong bức tranh này, ông không chỉ vẽ người, mà còn vẽ nên bầu không khí của một khoảnh khắc. Cánh đồng còn vương hơi ẩm, cỏ xanh hơn bình thường sau mưa, bầu trời mở ra mảng sáng nhạt phía trên, và cầu vồng kép trở thành tâm điểm của đường chân trời.
Có ý kiến cho rằng cầu vồng kép trong tranh là một biểu tượng Kitô giáo về niềm hy vọng và sự cứu rỗi. Millais lúc đó vẫn còn chịu ảnh hưởng quan niệm của John Ruskin – người từng bảo trợ và là người thầy tinh thần của ông, vốn tin rằng thiên nhiên là tấm gương phản chiếu bàn tay của Thượng Đế. Dẫu sau này mối quan hệ giữa Millais và Ruskin trở nên căng thẳng (đặc biệt khi Effie, vợ Ruskin, ly hôn và lấy Millais), những dấu ấn tư tưởng ấy vẫn hằn rõ trong tác phẩm này.
Điều thú vị là cầu vồng bên trong ban đầu bị vẽ sai: Millais vẽ hai cầu vồng có cùng trật tự màu, trong khi thực tế cầu vồng thứ hai phải đảo màu. Khi được góp ý, ông đã tỉ mỉ sửa lại, cho thấy sự cẩn trọng về mặt quan sát và khoa học của các họa sĩ Tiền Raphael.
Khung cảnh phía sau hai cô bé là Winchelsea – một ngôi làng nhỏ ở miền Đông Nam nước Anh. Millais từng đến đây cùng các họa sĩ Holman Hunt và Edward Lear vào năm 1852. Toàn bộ phong cảnh trong tranh được ông ký họa ngoài trời, tại chính địa điểm ấy. Tuy nhiên, phần trung cảnh được ông hoàn thiện sau đó ở Perth, Scotland – nơi ông sống cùng Effie trong mùa hè năm 1855. Chiếc váy màu hổ phách của cô gái mù được vẽ cuối cùng, sau khi Effie mượn từ một bà lão địa phương – câu chuyện này được Effie ghi lại một cách hài hước trong nhật ký.
Bàn tay nắm lấy ánh sáng
Cô gái lớn trong tranh bị mù nhưng qua cái nhìn của Millais, cô không hề đáng thương. Trái lại, cô đang cảm nhận thế giới một cách sâu sắc. Một tay cô khẽ chạm vào ngọn cỏ, tay còn lại nắm bàn tay em gái mình. Millais vẽ từng ngọn cỏ riêng biệt, như thể muốn người xem cũng phải “sờ” bằng mắt.
Trên khăn choàng của cô, một con bướm đậu lại. Con bươm bướm ấy không phải để trang trí mà là biểu tượng của sự chuyển hóa, sự sống mảnh mai, và sự thức nhận tinh tế. Có thể nói, cô gái không nhìn thấy cầu vồng, nhưng cô thấy thiên nhiên qua xúc giác, qua hơi ấm mặt trời, và qua tiếng chim hót sau mưa.
Trong khi đó, cô bé nhỏ hơn nhìn bằng đôi mắt sáng. Nhưng cảm xúc của em lại dựa vào vòng tay của chị. Sự đảo ngược vai trò trong tranh rất đáng chú ý: người “không thấy” lại là người đang tạo ra vùng an toàn; còn người “nhìn được” lại tìm sự che chở. Điều này làm lung lay quan niệm quen thuộc rằng người khiếm khuyết là người yếu thế. Millais, bằng hình ảnh đơn giản, đã nói một câu chuyện nhân văn về sự bình đẳng và phẩm giá đáng quý. Chính nhà phê bình Dante Gabriel Rossetti – một bạn của Millais, đã từng nhận xét: “Đó là một trong những điều cảm động và hoàn hảo nhất mà tôi từng biết”.
Đừng chỉ nhìn, hãy thấy
Mẩu giấy “Pity the Blind” không chỉ là dấu hiệu để người qua đường biết rằng cô gái lớn bị mù, nó còn là điểm mấu chốt trong thông điệp của bức tranh. Xã hội thời Victoria có rất nhiều trẻ em phải đi lang thang kiếm sống, nhất là trẻ mồ côi, khuyết tật hoặc nghèo đói. Các em thường bị nhìn nhận qua sự khiếm khuyết hoặc gánh nặng, thay vì được thấy như một con người trọn vẹn.
Thế nhưng, trong The Blind Girl, Millais đã làm điều ngược lại. Ông để cô gái mù được sống trọn một khoảnh khắc đẹp: không đau khổ, cũng chẳng bi kịch, mà là một sự bình yên. Chính điều ấy làm cho bức tranh không chỉ “đẹp” mà còn đầy tính chất vấn: Ai mới thật sự “thấy” – người có đôi mắt sáng, hay người biết cảm nhận? Cái đẹp có thuộc về thị giác, hay thuộc về khả năng mở lòng?
Trong khoảnh khắc ấy, Millais không chỉ vẽ hai cô bé lang thang, mà ông còn vẽ nên khả năng cảm nhận thế giới ở mức độ tinh tế nhất – thứ mà đôi khi chính người sáng mắt lại chỉ có thể nhìn mà không thấy. Và có lẽ, thông điệp dịu dàng nhất từ bức tranh chính là lời mời gọi hãy sống chậm lại để đón nhận những gì đang hiện hữu, và lắng nghe bằng cả con tim.
Minh Trung
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] The Blind Girl by John Everett Millais | my daily art display
[2] The Blind Girl by John Everett Millais | LadyKflo
[3] John Everett Millais’ The Blind Girl (1856) | University of Birmingham
