Don Hertzfeldt đã có cho mình câu trả lời cho câu hỏi trên bằng sự đồng vọng trong tác phẩm “It’s Such a Beautiful Day”. Một bộ phim ngắn hoạt hình chiêm nghiệm về sự vô thường của sự tồn tại, từ đó gợi mở những góc nhìn về ý nghĩa của cuộc đời ngắn ngủi.
“It’s Such a Beautiful Day” thuộc thể loại hài đen, xoay quanh những năm tháng cuối đời của Bill – một người mắc chứng rối loạn về sức khỏe tinh thần. Phim giới thiệu hiện tại của Bill qua những thước phim ngắn về cuộc sống thường nhật, xen lẫn những khi anh đến bệnh viện kiểm tra và đỉnh điểm là khi anh nhập viện. Chứng rối loạn của Bill biểu hiện qua các cơn co giật và sự sa sút trí tuệ, tước đi khả năng bộc lộ nỗi đau thể xác, từ đó giam cầm anh trong chính ý thức của mình. Ở những đoạn phim đầu, người xem chứng kiến tâm trí Bill liên tục bị bủa vây bởi những lo toan vụn vặt hằng ngày, bất chấp tình trạng cấp bách của chính anh.
Những lời tự sự về nỗi đau trong cuộc đời của Bill mang màu sắc hài hước đến mức phi lý. Không phải một, hai, mà có đến ba người trong gia đình Bill chết vì bị “tàu đâm”. Hertzfeldt đã chấm phá một cách tàn nhẫn khi lặp đi lặp lại cùng một hình ảnh đoàn tàu lao vun vút qua từng phân cảnh cái chết, cộng hưởng với tiếng rít chói tai của ma sát thép như một nhát dao cuối cùng. Những cái chết dưới bánh tàu này càng trở nên phi lý hơn khi chúng hoàn toàn không ăn nhập với bối cảnh trước đó: cụ cố của Bill đang “ăn một củ hành tây”, ông chú của anh “tàn phế vì ngộ độc chì và bại liệt”, còn mẹ anh thì “lên cơn kích động do tuổi già sau khi bỏ thuốc” ngay trước đó. Các phân cảnh ngẫu nhiên, đậm chất hài đen này củng cố tính phi lý trong nỗi đau thế hệ của Bill, đồng thời là triệu chứng cho sự phi lý của những con người trong thế giới rộng lớn.
Nỗi đau này càng tồi tệ hơn khi nó trực tiếp ám ảnh tâm lý của Bill. Các triệu chứng và ảo giác của anh có nét tương đồng đến bà ngoại mình. Bởi trong một đoạn hồi tưởng, bà của Bill được miêu tả là một người lập dị “mắc chứng động kinh và sa sút trí tuệ”. Hàng đêm, bà thường “tìm chiếc đầu mèo ngâm” trong ngăn kéo, chà xát những chiếc đầu ấy lên da vì bà “cảm thấy những con cá đang vây kín não mình”. Ảo giác về cá này lặp lại y hệt ở Bill. Lần đầu, anh mơ thấy một “chiếc đầu cá mọc lên từ đầu của mình”, phát ra thứ “âm thanh trầm đục từ cổ họng”. Sau đó, anh còn nói với bác sĩ rằng “có một con cá đang sống trong đầu tôi, có lẽ là cá hồi”. Rất có thể Bill đã di truyền chứng rối loạn từ bà ngoại, khiến nỗi đau của anh còn như một chấn thương liên thế hệ.
Trong khi nỗi đau truyền đời của Bill phản chiếu sự phi lý kinh hoàng của con người, thì cách họ phản ứng lại với nỗi đau ấy lại minh chứng cho sự bất lực trong việc diễn đạt nó thành lời. Trong cơn co giật, Bill hoàn toàn bị cô lập trong chính mình, những người xung quanh không thể nhìn thấy ảo giác của anh, và việc mất hoàn toàn quyền kiểm soát cơ thể khiến anh không thể bộc bạch những gì mình đang trải qua. Điều này dẫn đến một sự cô độc đáng sợ, nơi Bill cảm thấy hoàn toàn bị xa lánh. Hertzfeldt lột tả trực quan điều này qua những ảo ảnh siêu thực và đáng sợ trong tâm trí của Bill, mọi người xung quanh dần biến dạng. Gã đàn ông ở trạm xe buýt “có cái đầu của một con bò”, mọi người trong siêu thị “với những vùng hạ bộ đầy vi khuẩn vùi lấp trong các kệ rau củ”.
Nỗi kinh hoàng này được đẩy lên cao trào qua việc Hertzfeldt sử dụng không gian âm thanh đa tầng với những tạp âm chói tai, bất hòa thanh trong mỗi phân cảnh. Những hiệu ứng âm thanh đinh tai nhức óc này hoàn toàn áp đảo một Bill không thể cất lời, giáng một đòn tuyệt vọng sâu sắc vào tâm trí khán giả khi ta đồng cảm với sự bất lực của anh. Hertzfeldt càng cụ thể hóa sự bất lực này qua cảnh Bill cào cấu tuyệt vọng vào những chuỗi chữ cái lộn xộn đang bay lơ lửng trong không trung, đi kèm với âm thanh the thé và giọng nói vô nghĩa như đang chế nhạo anh.
Tính chất lặp đi lặp lại này trong đời Bill cũng là thực trạng của một vài người. Hertzfeldt xót xa nhận ra sự gượng gạo này đã cô lập tất cả mọi người giống như Bill. Nó ngăn cản sự kết nối sâu sắc giữa người với người.
Xuyên suốt bộ phim, Bill duy trì một mối quan hệ hờ hững, gượng gạo với bạn gái cũ. Khi Bill đột nhiên có khao khát được trò chuyện với ai đó, và anh “gọi điện cho bạn gái cũ và kể về con lợn biển trên tờ lịch của mình”. Cô không chỉ kiên nhẫn lắng nghe sở thích kỳ quặc đó mà còn đồng ý đi dạo công viên cùng anh vào hôm sau. Những cử chỉ dịu dàng này cho thấy hơi ấm vẫn còn trong mối quan hệ của họ. Tuy nhiên, khi đi dạo, Bill nhanh chóng nhận ra “mỗi lần anh đến gần, cô ấy lại nhích ra xa với một nụ cười gượng gạo, tỏ vẻ như mọi chuyện đều ổn”. Sự căng thẳng này tiết lộ giới hạn mà cô tự vạch ra trong sự thân mật với Bill. Cô gái đang đóng một vai diễn xã hội, một người bạn gái cũ biết quan tâm. Đi kèm với vai diễn đó là giới hạn nghiêm ngặt về mức độ gần gũi, điều mà cô cẩn trọng tuân thủ.
Hertzfeldt nhào nặn sự đan xen giữa khát khao gắn kết và khoảng cách trong mối quan hệ của Bill. Hai người khiêu vũ quanh những rào cản xã hội, chần chừ vươn ra rồi lại rụt rè thu mình, trở nên tàn tật trong việc kết nối một cách sâu sắc và thực thụ.
Thông qua những mối quan hệ khó xử này, Hertzfeldt mở rộng sự cô lập của Bill lên những cá nhân trong xã hội. Điều này được thể hiện rõ ràng trong một suy ngẫm của Bill, khi anh bắt đầu nhìn con người dưới một lăng kính mới, nhận ra mỗi người chẳng qua chỉ là những cuống não mong manh, sợ hãi được bao bọc bởi thịt xương và các quy luật vật lý, quá kinh hãi để dám nhận thức sự tồn tại của chính mình. Dù chứng rối loạn cướp đi khả năng bộc lộ nỗi đau của Bill, thực chất, tất cả chúng ta đều đang bị cô lập với nhau. Chúng ta tạo thành một xã hội của những tâm thức “bị cách ly trong vỏ bọc của hộp sọ và những căn nhà ngoại ô tầng lớp trung lưu”, gượng gạo diễn vai trò xã hội của mình, rụt rè dò xét những suy nghĩ không thể đọc được của nhau. Khi chứng kiến Bill nhận thức sâu sắc về sự ngượng ngùng này, Hertzfeldt mời gọi ta nhìn nhận bi kịch của những tương tác xã hội.
Tuy nhiên, khi được bác sĩ thông báo rằng anh “không còn sống được bao lâu nữa”, Bill đột ngột trào dâng một lòng biết ơn sâu sắc đối với sự tồn tại của mình. Bill bắt đầu chuyến đi dạo mới. “Hôm nay là một ngày khá đẹp trời”, và lần này, những nét vẽ nguệch ngoạc của Hertzfeldt rực rỡ sắc màu. Phá vỡ phong cách vẽ tay đen trắng quen thuộc, Hertzfeldt lấp đầy màn hình bằng những thước phim người đóng kết hợp với hình chụp sống động, khi Bill nhận ra rằng những chi tiết trên bức tường gạch tuyệt đẹp và những đám cỏ dại mà ngày nào anh cũng đi qua nhưng chưa từng chú ý. Cây Cầu Bay tắm mình trong ánh hoàng hôn rực rỡ khi “không khí có mùi vị khác biệt, dường như tươi sáng hơn”, dòng nước xanh thẳm tràn ngập màn hình kỳ lạ và sống động, một nụ hồng đỏ thẫm bung nở mãnh liệt theo tiếng kèn đồng. Mặt trời đang sưởi ấm và thế giới bỗng chốc “vụng về, tuyệt đẹp và mới mẻ”, đến cả thảm chùi chân Bill cũng thốt lên “thật lộng lẫy”. Trong khoảnh khắc khi nhận ra “tất cả những chi tiết mà mình chưa bao giờ để ý”, Bill kinh ngạc trước những vân gỗ trên chiếc tủ rẻ tiền, cách những tờ khăn giấy hút nước và bàng hoàng nhận ra rằng “mình đang sống”.
Và Bill còn chấn động bởi một nhận thức: “Chẳng phải mọi thứ điều tuyệt diệu sao?”. Cảm xúc này sau đó hóa thành điều thúc đẩy khiến Bill thuê xe và lái xe suốt đêm. Lúc này, giọng kể chuyện chồng chéo lên nhau để truyền tải sự khẩn thiết, lặp đi lặp lại rằng tất cả những gì anh muốn làm là cứ tiếp tục lái xe, bằng cách nào đó cứ tiếp tục lái, đổ đầy xăng hết lần này đến lần khác. Tâm thức của Bill gào thét, “anh ấy muốn đi mãi mãi!”. Nỗi khát khao sống của Bill ở phân đoạn áp chót này chính là câu trả lời cho hành trình tìm kiếm ý nghĩa hiện sinh của bộ phim, chính ý thức về kiếp sống phù du nhưng tuyệt đẹp mà tất cả chúng ta cùng chia sẻ đã mang sẵn ý nghĩa tự thân. Nếu không, cớ sao Bill lại bám víu mãnh liệt đến vậy vào một cuộc đời phi lý, bi đát, tẻ nhạt, đầy gượng gạo và đang lụi tàn của mình?
Dù bộ phim bày tỏ sự cảm thương sâu sắc với nỗi đau của Bill và ngán ngẩm trước cuộc sống gượng gạo, tẻ nhạt của anh, Hertzfeldt rốt cuộc vẫn kêu gọi ta trân trọng vẻ đẹp của sự tồn tại thuần túy. Dù kết luận của Hertzfeldt hoàn toàn để ngỏ, một thông điệp cốt lõi dường như luôn nâng đỡ toàn bộ tác phẩm. Đó chính là chúng ta có thể ôm trọn sự vô lý của vũ trụ và tự tay dệt nên ý nghĩa cho cuộc đời hữu hạn của mình. Phim khẳng định rằng, cái chết đáng sợ nhất không phải là sự kết thúc của nhịp tim, mà là sự chết đi của ý nghĩa khi nó trở nên dư thừa, khi cá nhân phải gánh chịu sự cô lập tuyệt đối, sự chối bỏ chính bản ngã của chính mình.
(Quỳnh Như)
