Có một kiểu “giấc mơ xanh” mà điện ảnh rất thích: chỉ cần rời khỏi thân xác người, ta sẽ trở nên thuần khiết hơn; chỉ cần bước vào rừng, ta sẽ biết yêu rừng đúng cách. Avatar (2009) của James Cameron từng đẩy giấc mơ ấy lên mức mê hoặc: một người lính khuyết tật đổi lấy đôi chân mới trong thân xác “khác loài”, rồi trở thành anh hùng cứu lấy một hành tinh khác.
Nhưng Avatar cũng mang theo một câu hỏi: khi một kẻ “từ ngoài đến” trở thành trung tâm của cuộc giải phóng (thậm chí đứng vào vị trí lãnh đạo), đó là hòa nhập hay là một dạng chiếm hữu khác? Nhiều bài phê bình đã gọi thẳng cái lõi ấy là mô-típ “white savior”, một ảo tưởng tị nạn khỏi tội lỗi của loài người bằng cách… khoác áo người bản địa.
Hoppers, siêu phẩm mới nhất đến từ nhà Pixar xuất hiện như một cú nhảy ngược dòng: cũng “hóa thân”, cũng “nói chuyện với loài khác”, cũng rừng – suối – động vật, nhưng thay vì ru khán giả vào phép màu trở thành anh hùng cứu rỗi, phim liên tục nhắc ta rằng mọi cú chạm tay của con người vào tự nhiên đều để lại vết tích, mà đôi khi những ý nghĩ tốt đẹp lại mang đến những tai họa khôn lường.
Những điểm tương đồng với Avatar
Hoppers sở hữu một cốt truyện “đại chúng”: Mabel là một sinh viên yêu động vật, gắn bó với một khoảng khu rừng mang ký ức của bà ngoại. Khi dự án đường cao tốc đe dọa xóa sổ nơi ấy, Mabel “vô tình” phát hiện một công nghệ cho phép ý thức con người chuyển vào thân xác động vật robot và cô chọn hóa thân thành một con hải ly robot để bước vào thế giới của muông thú, kết bạn với vua hải ly George, rồi lôi kéo cả “vương quốc” cùng đối mặt mối đe dọa từ con người.
Cách dẫn dắt của bộ phim không thể nào không khiến người ta liên tưởng tới công nghệ mà người trái đất đã nghiên cứu để đến hành tinh Pandora trong Avatar: thay vì ngồi ở rìa tự nhiên để quan sát, nhân vật chính bước hẳn vào một thân xác khác loài để sống cùng, học ngôn ngữ, và can dự vào xung đột giữa “phát triển” và “môi trường”.
Điểm đáng nói là Hoppers không né sự so sánh đó thậm chí biến nó thành trò đùa trong phim: có cảnh nhân vật thốt lên “giống Avatar”, và lập tức bị gạt phăng kiểu “không giống chút nào”. Chính cái “đùa mà thật” này đặt chiếc khung cho toàn bộ phản đề: Hoppers thừa nhận cái bóng của Avatar để rồi bẻ lái sang một câu chuyện khác: câu chuyện về hậu quả, về thương lượng, về việc cứu thiên nhiên không thể chỉ dựa vào cảm hứng anh hùng.
Ngôn ngữ hoạt hình vui nhộn mà không ngây thơ
Trước hết, Hoppers là một phim hoạt hình gia đình đúng nghĩa PG, nhịp nhanh, nhiều màu sắc, dày đặc những miếng hài, và một câu hỏi “What if?” dễ hiểu: “Nếu ta thật sự nói chuyện được với động vật thì sao?”
Nhưng điểm đặc biệt của phim nằm ở chỗ: nó dùng ngôn ngữ “cho trẻ em” để đưa vào một tự nhiên không hề được “mặc áo người” hoàn toàn. Đội ngũ của phim đã “thâm nhập vào tự nhiên” và giữ cho những động vật “animalistic” nhất có thể, tức vẫn buồn cười, vẫn đáng yêu, nhưng không biến chúng thành những “con người lông lá”. Và rồi phim đưa ra những quy tắc nghe như câu cửa miệng trẻ con “đừng xa lạ”, “đến lúc cần ăn thì ăn”, “tất cả cùng chung một thuyền” để tái hiện một thế giới tự nhiên đáng yêu hài hước, nhưng không “tô hồng” mà vẫn giữ được sự nguy hiểm vốn có.
Ngay cả lựa chọn hải ly làm trung tâm của câu chuyện cũng là một thứ “ngôn ngữ Pixar” rất khéo: hải ly là loài kỹ sư của hệ sinh thái mà khi chúng xuất hiện, nhiều loài khác có thể quay lại, kéo theo cả một cấu trúc sống phong phú hơn. Ý tưởng này vừa dễ kể (hải ly xây đập), vừa giúp đối tượng trẻ em có thể hiểu “một hành động nhỏ có thể đổi cả khu rừng”; đồng thời, làm mồi cho chủ đề lớn hơn: nếu thiên nhiên cũng có kỹ sư, con người có cần đóng vai kỹ sư nữa không?
Hai cách “hòa nhập” và hai cái giá
Jake Sully bước đến hành tinh Pandora như một mắt xích của dự án khai thác; anh được hứa hẹn “đổi đời” (đổi lại đôi chân), và nhiệm vụ cốt lõi là thâm nhập, thu thập thông tin, phục vụ một kế hoạch xâm lược của người Trái Đất. Quá trình hòa nhập của Jake vừa là hành trình đạo đức, vừa là một cuộc lột xác khỏi hình hài con người, để nhập vào một cộng đồng nơi thiên nhiên được thiêng hóa bằng mạng lưới sống liên kết.
Mabel thì đi vào rừng bằng một động cơ đơn giản hơn: cô không đi khai thác; cô đi để giữ lại khu rừng, giữ lời hứa với bà ngoại, giữ những con vật khỏi bị đánh bật ra lề đường cao tốc. Nhưng Hoppers cài một nút thắt rất nhỏ: Mabel vẫn là con người mang công nghệ vào tự nhiên, và ngay khoảnh khắc cô được động vật nhìn nhận như một con hải ly, cô đã bắt đầu thao túng cán cân niềm tin của cộng đồng hải ly dù cô không gọi đó là thao túng. Thậm chí, ngay từ phân cảnh mở đầu phim, hành động của Mabel khi còn nhỏ: đưa những con vật được nuôi trong lồng kính rồi thả chúng ra thiên nhiên đã nằm ở giữa ranh giới “đúng – sai” khi việc tưởng chừng như “trả tự do” ấy lại có thể giết chết những con vật vốn không quen với hệ sinh thái khắc nghiệt bên ngoài.
Ở Avatar, “hòa nhập” được kể như một đường thẳng đi lên: càng gần với thiên nhiên, càng đúng; càng bỏ loài người, càng gần chân lý. Và cái kết khi Jake chuyển hẳn sang thân xác Na’vi đóng lại như một lời xác nhận rằng trở thành người bản địa là phần thưởng xứng đáng.
Trong Hoppers, “hòa nhập” lại là một đường đi vòng: càng thâm nhập sâu, Mabel càng nhìn thấy rắc rối của việc “đại diện” cho thiên nhiên. Phim nhấn mạnh những “hậu quả quyết định, tốt và xấu”, và xem năng lực kết nối thay vì năng lực lãnh đạo bằng nhiệt huyết mới là bài học Mabel phải trả giá để học. Nói cách khác, Hoppers không thưởng cho nhân vật chính bằng ngai vàng; nó thưởng bằng sự trưởng thành của việc biết dừng đúng lúc, biết xin lỗi đúng chỗ, và biết rằng thiên nhiên không phải đạo cụ cho cái tôi “cứu rỗi”.
Nếu Avatar đặt thiên nhiên như một “cơ thể vĩ đại” (Eywa), thì giải pháp của nó khá rạch ròi: đẩy kẻ xâm lược ra ngoài, trả lại rừng cho rừng, và để thiên nhiên đứng về phía công lý như một phép màu.
Hoppers bắt đầu cũng bằng một ý niệm “đúng”: xây cao tốc xuyên qua khu rừng, đẩy động vật ra khỏi nơi ở đó là một kiểu phá hủy sinh thái. Nhưng càng đi sâu, phim càng biến “bảo vệ thiên nhiên” thành một bài toán chứa nhiều tham số: muốn các động vật quay lại để cứu khu rừng, con người phải can thiệp; mang công nghệ “bước nhảy” vào để hiểu động vật, con người lại can thiệp lần nữa; kích động một liên minh động vật chống loài người, con người can thiệp lần thứ ba – và đến đây, ý muốn bảo vệ ban đầu dần trượt sang một thứ khác: lái tự nhiên theo ý mình.
Bởi thế, câu hỏi quan trọng nhất mà Hoppers lặng lẽ ném vào lòng khán giả không phải “ai đúng ai sai”, mà là: ranh giới ở đâu giữa “bảo vệ” và “điều khiển”? Khi ta yêu một khu rừng, ta muốn nó sống nhưng ta muốn nó sống theo cách của nó, hay theo cách khiến ta bớt bất an?
Tam giác giữa anh hùng – người bản địa và kẻ xâm lược
Điểm thú vị là cả hai phim đều dựng một tam giác quyền lực dựa trên “người đến từ bên ngoài”: Mabel – George – Jerry và Jake – Neytiri – Quaritch.
Nếu coi tam giác Jake – Neytiri – Quaritch là tam giác “chọn phe” khi Jake buộc lòng phải chọn giữa việc tiếp tục phục vụ cho đội quân xâm lược do Quaritch làm đại diện hay chọn “lẽ phải” và tình yêu với con gái tộc trưởng người Na’vi là Neytiri, và cái kết trở thành anh hùng cứu rỗi khi đã đứng về phe của “mẹ thiên nhiên”, từ bỏ thân phận con người; thì tam giác Mabel – George – Jerry là tam giác “chọn mức độ can thiệp”. Mabel muốn cứu khu rừng bằng mọi giá; George muốn giữ cân bằng bằng nguyên tắc sống chung; Jerry muốn “tối ưu hóa” thành phố bằng dự án phát triển. Từ đó, Hoppers đẩy Mabel vào một tình thế mà Avatar ít khi chịu làm tới cùng: khi sự phẫn nộ của cô truyền cảm hứng cho một phản ứng cực đoan từ thế giới động vật, Mabel buộc phải quay lại làm việc mà người làm bảo tồn ngoài đời quen thuộc hơn người hùng trong phim sử thi: giảm leo thang, thương lượng và chịu trách nhiệm cho hệ quả của chính thông điệp mà mình phóng ra.
Điều đó dẫn đến phần “phản đề” quan trọng nhất: Avatar giải quyết xung đột bằng việc hợp thức hóa một cú “bỏ loài” (Jake trở thành Na’vi) và một chiến thắng rõ ràng trước kẻ xâm lược; còn Hoppers dù vui nhộn, dù điên rồ, dù gói trong lớp vỏ hoạt hình lại gợi rằng không phải lúc nào ta cũng có quyền biến tình yêu thiên nhiên thành mệnh lệnh cho thiên nhiên. Tình bạn giữa Mabel và George vẫn tiếp tục sau khi Mabel không còn ở dạng hải ly trở thành câu trả lời cho thông điệp cuối cùng: ta vẫn có thể yêu thương, chấp nhận những sự khác biệt mà không cần phải từ bỏ “cái tôi” đã định hình nên bản ngã và ký ức của ta ở hiện tại.
Nguyễn Bình Nhân Ái
