Từ ca dao đến làn điệu chèo kinh điển
Trong văn học cổ, “đào liễu” được dùng để chỉ người con gái xinh đẹp, yểu điệu như nhành đào, thướt tha như nhánh liễu. Mở rộng ra, “đào liễu” cũng chỉ sự yếu đuối, cần nơi nương tựa của phận người con gái. Vì thế mà có các hình ảnh như “má đào mày liễu” hay “liễu yếu đào tơ”.
Dân gian có một bài ca dao nói về phận đào liễu, thường gọi là “Đào liễu một mình” (có khi gọi là “Đường thư”):
“Đi đâu đào liễu một mình
Hai vai gánh nặng, nhật trình đường xa
Áo nâu xếp ở trong nhà
Khăn vuông nhiễu tím phất phơ đội đầu
Yếm điều em vẫn còn mầu
Răng đen da trắng mái đầu còn xanh
Mà em ở vậy sao đành
Sao em chẳng kiếm chút tình cùng ai
Sách rằng xuân bất tái lai”
Bài ca dao này còn một dị bản khác, không tuân theo thể thơ lục bát truyền thống:
“Đào liễu em ơi một mình
Đôi vai gánh chữ chung tình đường xa
Tấm áo nâu xếp nếp em để trong nhà
Ba vuông khăn tím phất phơ em đội đầu
Tấm yếm đào sao khéo giữ màu
Răng đen rưng rức, mái đầu em hãy còn xanh
Ấy thế mà sao em ở vậy cho nó đành
Sao em chẳng kiếm chút chồng lành kẻo miệng thế mỉa mai?
Sách có chữ rằng: Xuân bất tái lai”
Khi đọc bài thơ, ta dễ dàng nhận ra rằng đây giống như lời một người đàn ông chòng ghẹo, lả lơi với một cô gái đã lấy chồng mà chồng ở phương xa, may thì tòng quân, hoặc rủi đã qua đời. Hai câu đầu bày tỏ sự thương tiếc cho phận đào liễu mảnh mai mà phải một mình “gánh nặng đường xa”. Bốn câu thơ tiếp theo nhắc cho cô gái nhớ rằng dẫu đã lấy chồng, nhưng cô vẫn đang phơi phới xuân thì.
Ba câu thơ cuối bộc lộ thẳng dụng ý của người chòng ghẹo. Yếm em còn màu như vậy, tóc em còn xanh, hà cớ gì em phải thui thủi một mình cho phí tuổi xuân. Chi bằng kiếm “chút tình” cùng “ai” có phải hơn không? Câu thơ cuối cùng dùng thành ngữ “xuân bất tái lai”, có nghĩa tuổi xuân đã qua đi, không bao giờ có thể trở lại được, khiến cho bài thơ bị bỏ lửng, như đang chờ đợi câu trả lời từ phía cô gái.
Bài ca dao trên từ lâu đã được du nhập vào nghệ thuật chèo và trở thành làn điệu “Đào liễu” kinh điển. Dụng ý tán tỉnh nói trên thể hiện rõ trong vở chèo cổ “Kim Nham”. Sau khi thành thân, chồng Xúy Vân là Kim Nham ngay lập tức lên kinh đô theo đuổi công danh, bỏ mặc người vợ trẻ đơn côi lẻ bóng ở nhà, khiến nàng vô cùng sầu tủi. Biết vậy, Trần Phương, một tay nhà giàu đàng điếm, tìm cách tán tỉnh Xúy Vân. Trong một lần gặp, hắn dùng làn điệu “Đào liễu” để tán tỉnh Suy Vân, sau đó xui nàng giả điên để thoát khỏi cuộc hôn nhân với Kim Nham.
Khi “Đào liễu” được hát bởi nhân vật nữ, ta cảm nhận một khí vị khác hẳn. Đó là nỗi niềm luyến tiếc của người cô phụ bấy lâu tựa cửa chờ chồng, nhưng thanh xuân thì không chịu chờ cô. Đó cũng là ước mơ thầm kín, cháy bỏng một cuộc sống hạnh phúc, một nơi neo đậu cho con thuyền nữ nhi. Chính sự cô đơn ấy khiến những làn điệu chèo cổ như “Đào liễu” càng thêm thấm thía và quyến rũ, bởi vì chèo vốn bước ra từ những trái ngang của cuộc đời.
“Đào liễu” trong đời sống âm nhạc hiện đại
Làn điệu “Đào liễu” xuất hiện trong hầu hết các vở chèo cổ và nhiều vở chèo mới hiện nay. Không chỉ vậy, “Đào liễu” còn thoát ly khỏi bối cảnh các vở chèo, để trở thành một ca khúc độc lập được các ca sĩ và công chúng yêu thích. Trước làn sóng đổi mới của âm nhạc hiện đại, chèo nói chung và “Đào liễu” nói riêng không nằm ngoài xu hướng đó.
Năm 2004, nhạc sĩ Quốc Trung thực hiện dự án “Đường xa vạn dặm”, kết hợp âm nhạc truyền thống (chèo, xẩm, quan họ, ca trù, hò Huế) với âm nhạc quốc tế. Bài đầu tiên trong album chính là “Đào liễu”, do NSƯT Xuân Diệu thể hiện. Xuân Diệu là nghệ sĩ đàn nhị chứ không phải là ca sĩ chèo chuyên nghiệp, nhưng chính nhờ thế nên ông mang đến một phong vị hoàn toàn mới mẻ. Chất giọng mộc mạc mà giàu cảm xúc, nghe giống như lời người chồng cảm khái với nỗi cô quạnh của người vợ ở phương xa.
Gần đây nhất, năm 2024, “Đào liễu” xuất hiện trong chương trình truyền hình “Anh trai vượt ngàn chông gai” và thu hút được một sự chú ý lớn từ phía khán giả. Người xem thích thú khi chứng kiến một màn kết hợp độc nhất vô nhị giữa truyền thống và hiện đại. Một bên là tên tuổi nổi tiếng trong làng chèo – NSND Thu Huyền (hiện đang đảm nhiệm vị trí giám đốc Nhà hát chèo Hà Nội), và một bên là các ca sĩ trẻ, rapper và diễn viên (Đinh Tiến Đạt, Tiến Luật, Quốc Thiên, Rhymastic, Binz và Duy Khánh), vốn không có gì liên quan đến nghệ thuật chèo.
Trong lần kết hợp này, “Đào liễu” được đặt trong một bối cảnh hoàn toàn mới lạ. Sân khấu đỏ rực như màu dải yếm đào trong bài hát, tượng trưng cho thời xuân sắc của phụ nữ. Tiết mục giống như một đại nhạc hội thu nhỏ, có chèo, có nói thơ, có nhạc điện tử và có cả hiphop. Việc đánh giá khen chê tùy thuộc vào ý kiến cá nhân mỗi người. Nhưng có một điều không thể phủ nhận, tiết mục đã đưa “Đào liễu” nói riêng và nghệ thuật hát chèo nói chung, đến gần với với khán giả trẻ, như NSND Thu Huyền nhận xét:
“Hiện nay, nhiều khán giả không mặn mà với các loại hình âm nhạc, nghệ thuật truyền thống của dân tộc. Sân khấu này sẽ góp phần giúp các bạn trẻ hiểu thêm, cảm nhận về nghệ thuật hát chèo.”
Hy vọng “Đào liễu” sẽ là chiếc cầu nối đưa thêm ngày càng nhiều làn điệu chèo đến với đại chúng, đặc biệt là với khán giả trẻ – những người đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định sự tồn vong của loại hình nghệ thuật này trong tương lai.
Đan Thanh
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] Dạy hát chèo trên truyền hình: Điệu đào liễu | Đài PTTH Thái Bình
[2] Thân phận “Đào liễu” thời nhạc điện tử! | Báo Thể thao & Văn hóa
[3] NSND Thu Huyền nói gì về màn hát chèo gây sốt của Binz tại show “Anh trai”? | Dân Trí
[4] Đi đâu đào liễu một mình | Ca dao Mẹ
