Lịch sử của kính màu
Kính màu là một loại hình nghệ thuật và là sản phẩm thủ công có tính thẩm mỹ cao phổ biến tại Châu Âu, có nguồn gốc từ Ai Cập và La Mã cổ đại. Trong suốt lịch sử hàng nghìn năm, thuật ngữ này hầu như chỉ được áp dụng cho cửa sổ của nhà thờ và các công trình tôn giáo quan trọng. Mục đích ban đầu của loại hình nghệ thuật này chỉ đơn giản là vật trang trí với kích thước nhỏ và trung bình. Thế kỉ thứ 7 đánh dấu bước phát triển vượt bậc của cửa kính màu khi kính xuất hiện với kích thước lớn đến rất lớn trên trần nhà và cửa sổ của tu viện, nhà thờ, thánh đường.
Kính màu đã đạt đến đỉnh cao vào thời kỳ Trung cổ khi nó đã trở thành phương tiện truyền tải đức tin nhanh chóng và hiệu quả nhất cho dân chúng. Kính màu tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ Gothic và sau đó là Baroque. Theo thời gian kỹ thuật càng được nâng cao, kính màu càng ngày càng đồ sộ hơn, trở nên vô cùng phức tạp với đủ loại hình biểu tượng. Cửa sổ kính màu đã trở thành một phần truyền thống của kiến trúc nhà thờ trong nhiều thập kỷ và tiếp tục được đưa vào các thiết kế nhà thờ hiện đại ngày nay.
Kính và kính màu đều được chế tác từ chất silicat lấy từ cát, trộn lẫn đá vôi cộng thêm các phụ gia như muối rồi nấu chảy ở nhiệt độ gần 3000℃. Để kính có các màu sắc khác nhau, người ta sẽ cho thêm các chất oxit kim loại khác nhau vào hỗn hợp kính nóng chảy trong quá trình luyện kính. Mỗi loại hợp chất sẽ đem lại một màu sắc khác nhau cho tấm kính, ví dụ, kết hợp oxit đồng với thủy tinh nóng chảy sẽ cho ra tông màu xanh lục và xanh lam. Khi thủy tinh đã nguội bớt, người ta sẽ ghép chúng lại với nhau để tạo thành các sản phẩm trang trí. Vì giá trị của các chất oxit được trộn trong kính rất khác nhau nên sẽ quyết định các giá thành khác nhau.
Từ ngày xưa cho đến ngày nay, những tấm kính màu đắt tiền nhất luôn luôn là màu đỏ, vàng, vàng cam và màu đỏ tía. Chì, đá hay đồng thường được dùng để cố định các mảnh ghép. Những cửa sổ kính màu này rất đắt tiền nên cần có những khoản tài trợ và tên của những nhà tài trợ sẽ được khắc ở mép dưới tấm kính. Trong các thánh đường trung cổ lớn những người tài trợ thậm chí được vẽ cùng với những vị thánh.
Các tấm tranh kính đầu tiên là các tác phẩm kim hoàn, kết hợp giữa kính với vàng. Sau này người ta dùng các khung sắt để gắn các mảnh kính lại với nhau và nhờ đó tranh kính mới có cơ hội ứng dụng rộng rãi với kích thước lớn và đồ sộ hơn. Đến thế kỷ thứ 10 thì tranh kính cửa sổ mới bắt đầu được coi là một lĩnh vực nghệ thuật, nhưng chủ yếu chỉ phục vụ cho các công trình kiến trúc Kitô giáo. Những bức tranh kính hoành tráng tỏa những tia sáng lộng lẫy ánh sáng mặt trời chiếu vào, tạo nên vẻ đẹp và không khí linh thiêng cho các thánh đường.
Vậy lý do gì khiến loại hình thủ công mỹ nghệ này lại xuất hiện chủ yếu trong nơi thiêng liêng nhất của Công giáo?
Vai trò kính màu trong nhà thờ Trung cổ
Cửa sổ kính màu đóng một vai trò cực kỳ quan trọng trong thế giới tâm linh và văn hoá của các nhà thờ thời kỳ Trung cổ, một “đêm trường” của loài người mà niềm tin vào các Đấng toàn năng là hy vọng duy nhất. Kính màu từ lâu đã trở thành “Kinh Thánh của người nghèo”. Vì sao? Bởi vì trong thời Trung cổ, khi phần lớn người dân mù chữ và không đủ tiền mua Kinh Thánh thì vai trò của cửa sổ kính màu về cơ bản là một cuốn sách thể hiện bằng hình ảnh. Kính màu vừa là phương tiện thần học để truyền tải những câu chuyện tôn giáo và đạo đức một cách trực quan và vô cùng dễ hiểu, vừa tận dụng được tối đa công năng trang trí.
Các cửa sổ này mô tả các cảnh trong Kinh Thánh, truyền thuyết của các vị thánh và các hình ảnh ẩn dụ khác trong tôn giáo, được lấy từ sách Sáng Thế đến sách Khải Huyền. Cách kể chuyện trực quan này đã vượt qua rào cản ngôn ngữ, cho phép những tín đồ tôn giáo có thêm nhiều nền tảng để kết nối với các câu chuyện thiêng liêng và giáo lý của Cơ Đốc giáo.
Đối với vô số hình ảnh phức tạp như vậy, chúng ta luôn cần một lời chỉ dẫn hoặc giải thích thông điệp nhưng người thời Trung cổ sẽ hiểu ngay ý nghĩa đằng sau những hình ảnh này. Bởi vì trong thời kỳ đó, nền văn hoá Kitô lan rộng trên khắp mọi nơi, người dân đã quen thuộc với các hình ảnh thông qua các công việc phụng sự mà họ tham dự và hằng ngày được nghe về những văn bản đã truyền cảm hứng cho các tác phẩm trên kính màu. Những hình ảnh được vẽ trên đá và kính của các nhà thờ không nhằm mục đích giáo dục những người theo đạo mà còn để ca ngợi Chúa và là thông điệp của con người gửi Đấng tạo hoá thông qua việc hành lễ và cầu nguyện.
Ngày nay, kính màu tiếp tục hoạt động theo cách tương tự vì hình ảnh của nó nhắc nhở những người thờ phụng về những giá trị và bài học quan trọng.
Ánh sáng của thiên đàng
Ánh sáng là một biểu tượng tâm linh trong nhiều nền tôn giáo, gắn liền với sự hiện diện của thần thánh và thiên đàng. Người ta tin rằng những sắc thái rực rỡ ánh sáng của các cửa sổ kính màu gợi lên bầu không khí thiêng liêng của nhà thờ, gợi lên những bức tường của Jerusalem trên trời. Những tia sáng màu lấp lánh bao quanh những tín đồ như một bản giao hưởng xuất sắc của thế giới thiên đàng tươi sáng. Nhà thờ cũng là nơi lưu giữ một số lượng lớn các thánh tích của nhiều vị thánh, các vị được cung hiến bàn thờ trong các nhà nguyện khác nhau. Những người hành hương và tín đồ đến cầu nguyện và sẽ được chứng kiến các câu chuyện đằng sau các thánh tích này, nhắc nhở các tín hữu về những thời điểm quan trọng trong cuộc đời các vị thánh.
Một số ý nghĩa các màu sắc trên kính màu:
- Màu đỏ: Tượng trưng cho máu của Chúa Kitô hay sự tử đạo của các vị thánh. Màu đỏ cũng có thể chỉ ra những cảm xúc mạnh mẽ như yêu thương hay thù hận.
- Màu xanh lam: Gắn liền với màu của bầu trời do đó tượng trưng cho thiên đường, hy vọng, sự chân thành và đạo đức.
- Màu xanh lá cây: Màu của cây cỏ và thiên nhiên, tượng trưng cho sự tăng trưởng và tái sinh, sự sống vượt qua cái chết.
- Màu tím violet: Tượng trưng cho tình yêu, sự thật, đam mê và đau khổ.
- Màu trắng: Đại diện cho sự trong trắng, ngây thơ và thuần khiết thường gắn liền với Chúa.
- Màu đen: Một màu rất hiếm thấy trên kính màu ở nhà thờ, mang hàm ý về cả cái chết và sự tái sinh.
- Màu vàng: Màu được sử dụng nhiều nhất trong các hình ảnh miêu tả về Judas nên đôi khi nó tượng trưng cho sự phản bội nhưng cũng được sử dụng trong hào quang của các vị thánh, hoặc Cổng Thiên đường và tượng trưng cho thần thánh, quyền lực và vinh quang.
- Màu tím: Vì người ta cho rằng Chúa Kitô đã mặc màu tím trước khi bị đóng đinh nên màu này thường tượng trưng cho sự đau khổ và chịu đựng. Màu tím cũng được sử dụng để mô tả hoàng gia hoặc Chúa Cha.
- Màu xám: Màu hoặc sắc độ này là biểu tượng của sự khiêm tốn và tang tóc và cũng có thể được coi là đại diện cho sự bất tử của tinh thần.
- Màu nâu: Được sử dụng như một biểu tượng của cái chết tinh thần và sự từ bỏ những thứ trần tục.
- Cầu vồng: Mô tả hạnh phúc về sự đoàn kết và giao ước của Chúa với nhân loại.
Những câu chuyện Kinh Thánh đầy màu sắc trên các ô cửa đã mang đến cho dân chúng những giáo lý đạo đức và mang đến một loại hình nghệ thuật vô cùng xuất sắc. Trong các nhà thờ Thiên Chúa giáo, cửa sổ kính tròn trên lối vào chính và phụ được gọi là cửa sổ hoa hồng, cửa sổ nhỏ dài được gọi là cửa sổ lá liễu.
Cửa sổ kính màu là một sự kết hợp tuyệt vời giữa nghệ thuật thủ công, lịch sử và đức tin. Vì sự phức tạp trong kỹ thuật chế tác nên đây thường sẽ là hạng mục cuối cùng được lắp đặt cho một nhà thờ mới, và thông thường phải mất lên đến nhiều năm thì mới hoàn thiện hết mọi cửa kính màu. Ở nhiều công trình nhà thờ nổi tiếng trên thế giới, cửa sổ kính màu là một phần kiến trúc vô cùng quan trọng, thể hiện giá trị thẩm mỹ và là minh chứng cho cả một thời kỳ lịch sử cũng như kỹ thuật tạo tác đầy tinh tế của những người nghệ nhân.
Bảo tồn kính màu nhà thờ là việc rất quan trọng để duy trì vẻ đẹp và giá trị lịch sử của chúng. Bụi bẩn, độ ẩm, ô nhiễm và kể cả việc vệ sinh không đúng cách có thể làm hỏng kính và màu theo thời gian. Các biện pháp bảo tồn có thể bao gồm vệ sinh chuyên nghiệp, sửa chữa bằng keo và thay thế kính khi cần thiết. Những dự án bảo tồn này có thể đảm bảo rằng các thế hệ tương lai có thể tiếp tục chiêm ngưỡng những kiệt tác kính màu này.
Nghệ thuật kính màu trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm cùng với những thay đổi trong kỹ nghệ sản xuất kính và làm tranh. Từ những kiệt tác cổ xưa đến những sáng tạo đương đại, kính màu tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng nghệ thuật không chỉ trong tôn giáo mà còn hiện diện trong cuộc sống đời thường của chúng ta bởi các nghệ nhân đang ngày càng mở rộng tính ứng dụng của nó.
Phương Uyên
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] What was the purpose of the stained glass windows installed in Chartre Cathedral | Christian.net
[2] Symbolism Behind Stained Glass Color in Churches | Scottish Stained Glass
[3] Stained Glass | Wikipedia
