“Xuân Diệu không quan niệm tình yêu chỉ là sự hiệp thông xác thịt mà còn là sự hiệp thông tâm hồn, đó là khát vọng cao nhất, mục đích cao nhất của tình yêu.” (Nguyễn Đăng Mạnh). Dưới ngòi bút của Xuân Diệu, tình yêu chính là sự khao khát mãnh liệt, là sự ngọt ngào mà phóng khoáng, là “Biển” – một thanh âm trong từng nhịp đập của trái tim.
“Biển” là một niềm tự hào của kị sĩ của tình yêu Xuân Diệu, là một bài thơ tình đặc sắc sau Cách mạng Tháng Tám được viết ngay tại bãi biển Sầm Sơn. Chính nhà thơ cũng đã tâm sự, nguồn thi hứng dạt dào của ông được gợi lên từ biển Quy Nhơn biển xanh cát vàng. Có lẽ, nhờ nguồn cảm hứng ấy mà “Biển” đã để lại dư âm khó phai trong lòng bao thế hệ độc giả bởi khát vọng yêu tha thiết cùng lời bày tỏ tình yêu mãnh liệt.
Không ngoa khi mệnh danh Xuân Diệu là ông hoàng thơ ca tình yêu, bởi chỉ trong vài con chữ, ông đã lột tả trọn vẹn sự đắm say, ngưỡng mộ và khao khát hoà quyện cùng “em”. Thi sĩ đã khéo léo sử dụng hình ảnh “em” – “bờ cát trắng” như để thể hiện cái lấp lánh của “ánh nắng pha lê”, cái đẹp đẽ đến nao lòng nhưng lại chẳng hề phô trương, lố bịch mà chỉ “phẳng lặng”, êm ái. Lăng kính của nhà thơ vẫn luôn như vậy, luôn lấy vẻ đẹp của con người làm chuẩn mực cho thiên nhiên để rồi trong từng câu chữ của ông, thiên nhiên và con người như hoà làm một:
“Anh không xứng là biển xanh
Nhưng anh muốn em là bờ cát trắng
Bờ cát dài phẳng lặng
Soi ánh nắng pha lê…
Bờ đẹp đẽ cát vàng
– Thoai thoải hàng thông đứng
Như lặng lẽ mơ màng
Suốt ngàn năm bên sóng…”
Từng ánh “pha lê” soi vào mỗi hạt nắng khiến sắc nắng càng thêm phần long lanh, mơ màng “bờ đẹp đẽ nắng vàng”, kết hợp với dáng nghiêng mềm mại “thoai thoải hàng thông đứng”, tạo thành một vẻ đẹp đẫm chất trữ tình. Và có lẽ, chính cái nét đẹp ấy đã trở thành cái cớ hoàn mĩ để “kẻ si tình” bộc lộ một cách chân thực từng nhịp đập của sự khát khao yêu và được yêu như từng nhịp đập của sóng biển:
“Anh xin làm sóng biếc
Hôn mãi cát vàng em
Hôn thật kẽ, thật êm
Hôn êm đềm mãi mãi
Đã hôn rồi, hôn lại
Cho mãi đến muôn đời
Đến tan cả đất trời
Anh mới thôi dào dạt…”
Cái tôi của người thi sĩ ấy nhập vào từng con sóng tự do giữa đại dương vô tận, vẽ nên một bức tranh tình yêu rực rỡ với sự nâng niu, trân trọng tuyệt đối khi “anh xin làm sóng biếc”. Ở “đất nước trẻ yên tĩnh” này, nếu Lưu Trọng Lư mang trong mình một câu chuyện tình pha trộn giữa cổ điển và hiện đại, thổi vào nền văn học Việt Nam những bản tình ca đậm chất u buồn và cô đơn; Nguyễn Bính mang trong mình chất thơ mang hơi hướng thật thà, chất phác thì chẳng ai ngoài Xuân Diệu có thể lột tả những nụ hôn mạnh mẽ, triền miên như vậy: “hôn thật khẽ, thật êm”, “hôn êm đềm, mãi mãi”, “đã hôn rồi, hôn lại”. Dường như dưới lăng kính của mình, cả vũ trụ, đất trời đều phải thả hồn theo từng nụ hôn dịu dàng mà mãnh liệt, êm đềm mà dai dẳng, phải nghẹt thở bởi từng nụ hôn đốt cháy từng sợi dây thần kinh trong vần thơ của Xuân Diệu. Chỉ có khi ấy, “anh mới thôi dào dạt”.
Những câu thơ tưởng chừng đậm mùi dục vọng thấp hèn, tầm thường, thế nhưng ẩn sâu trong những nó lại là sự tinh tế đến phi thường bởi khát khao yêu thương đến cuồng nhiệt được bộc lộ một cách vẹn tròn, nguyên thuỷ nhất:
“Cũng có khi ào ạt
Như nghiến nát bờ em
Là lúc triều yêu mến
Ngập bến của ngày đêm”
Bằng cách khéo léo sử dụng những từ ngữ mạnh mẽ “ào ạt”, “nghiến nát”, ông hoàng thơ ca tình yêu đã khiến người đọc hình dung một cách rõ nét về những mong mỏi được yêu, nhịp đập mạnh mẽ của tình yêu lại trở thành sự “ào ạt” của sóng mỗi lúc thuỷ triều “ngập bến” như sự thăng hoa của tình yêu, khiến từng sợi dây cảm xúc trở nên cuồng nhiệt hơn bao giờ hết. Qua đó, Xuân Diệu đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của một người “phu chữ” là đưa người đọc đến với một thế giới mới, chân trời mới – chân trời của cái đẹp, của xúc cảm mãnh liệt.
Cơn sóng tình ào ạt của Xuân Diệu không chỉ đơn thuần “nghiến nát bờ em” mà còn vượt qua những quy luật của dòng chảy bất tận của thời gian để đắm chìm trong mật ngọt của những nụ hôn, để bản tình ca nồng cháy ấy mãi ngân lên những nốt ngân vang vọng thanh âm của sự nâng niu, yêu chiều như một lời đính ước trăm năm, một lời thương tha thiết:
“Anh không xứng là biển xanh
Nhưng cũng xin làm bể biếc
Để hát mãi bên gành
Một tình chung không hết
Để những khi bọt tung trắng xoá
Và gió về bay toả nơi nơi
Như hôn mãi ngàn năm không thoả,
Bởi yêu bờ lắm lắm, em ơi!”
Xuyên suốt bài thơ, Xuân Diệu liên tục lặp lại những cụm từ “không xứng”, “xin là” khiến “em” trở nên đẹp đẽ, giá trị hơn bao giờ hết. Mặc cho cùng mượn hình ảnh của sóng, của đại dương vô tận để nói lên thanh âm của tình yêu, của khát khao yêu và được yêu, thế nhưng khác với Xuân Quỳnh lúc mãnh liệt khi lại êm êm thì từng vần thơ của Xuân Diệu lại phóng khoáng và phá cách khi vượt qua tất cả những quy luật thường tình của không gian và thời gian để vươn đến cảnh giới cao nhất cảnh tình yêu. Đó là tình yêu của Xuân Diệu – thứ tình yêu không khắc nào thôi nồng nhiệt, không chỉ là sự đồng điệu về xác thịt mà còn là sự hoà nhịp trong tâm hồn, trong những nơi sâu thẳm nhất của trái tim hai con người đang yêu, là thứ cảm xúc nguyên thuỷ và mộc mạc nhất bên trong mỗi chúng ta.
Chính vì vậy, thơ tình của Xuân Diệu đã sống mãi trong lòng độc giả mặc cho hàng ngàn lớp bụi thời gian có cố làm phai nhạt. Thơ của Xuân Diệu đã tồn tại đúng với giá trị tồn tại của thơ ca từ bao đời nay: “Từ bao giờ cho đến bây giờ, từ Homero đến Kinh Thi, đến ca dao Việt Nam, thơ ca vẫn luôn là sự đồng cảm mãnh liệt và quảng đại. Nó đã ra đời giữa biết bao vui buồn của loài người và nó sẽ làm bạn với loài người cho đến ngày tận thế.”
Thùy Linh
