Lưu ý: Bài viết có tiết lộ nội dung phim. Dựa theo bài viết Từ văn học tiên phong đến điện ảnh vết thương: trường hợp chuyển thể bộ phim “Sống” của TS. Nguyễn Thu Hiền (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội), tên nhân vật sẽ được gọi là Phúc Quý theo đúng tinh thần nguyên tác “Sống” của nhà văn Dư Hoa.
“Phải sống” – tác phẩm điện ảnh do Trương Nghệ Mưu tiến hành cải biên từ tiểu thuyết “Sống” của nhà văn Dư Hoa, bộ phim là dấu ấn đáng nhớ trong giai đoạn đầu sự nghiệp của vị đạo diễn tài năng này, vì thế mà nó mang đậm nét dấu ấn sáng tạo của thế hệ đạo diễn thứ năm của Trung Quốc nói chung và của Trương Nghệ Mưu nói riêng.
Nếu “Sống” của Dư Hoa là một kiệt tác văn học thuộc trào lưu “văn học tiên phong” về số phận bi kịch của con người, thì “Phải sống” của Trương Nghệ Mưu mang một góc nhìn mới với nhiều cải biên so với nguyên tác, lại giống như bức tranh ẩn dụ sự bi kịch lịch sử của cả một dân tộc, đậm chất suy tư của trào lưu “vết thương” trong điện ảnh.
Nguyên tác “Sống” của Dư Hoa
Dư Hoa sinh năm 1960 ở Hàng Châu, Chiết Giang. Tác phẩm đầu tay của ông là “Ngôi sao” được đăng trên tạp chí Văn học Bắc Kinh kỳ 1 năm 1983. Dư Hoa được giới văn học Trung Quốc nhận định là nhà văn tiêu biểu của trào lưu “văn học tiên phong” đương thời. Một số tác phẩm nổi bật của ông có thể kể đến như: Sống (1993), Tình yêu cổ điển (2005), Huynh đệ (2006), Chuyện Hứa Tam Quan bán máu (2006), Gào thét trong mưa bụi (2008),…
Tiểu thuyết “Sống” lần đầu được ra mắt độc giả trên tạp chí Thu hoạch kỳ 6 vào năm 1992. Năm 1993, tác phẩm xuất bản thành sách ở Trung Quốc. Năm 1994, tác phẩm được xuất bản sang Hồng Kông và Đài Loan. Câu chuyện kể về cuộc đời của người đàn ông tên là Từ Phúc Quý* – con trai độc nhất của gia đình giàu có họ Từ. Tưởng chừng như có trong tay tất cả mọi thứ, cậu công tử Phúc Quý đã đánh mất tất thảy chỉ vì thói ăn chơi, ham mê cờ bạc. Mất từ tài sản tổ tông đến mất cha, mất mẹ, mất vợ, mất con, mất cháu. Một câu chuyện với bảy cái chết lần lượt của những người thân yêu nhất như thể dồn nhân vật Phúc Quý vào tột cùng của đau khổ.
Tiểu thuyết “Sống” lần đầu được ra mắt độc giả trên tạp chí Thu hoạch kỳ 6 vào năm 1992. Năm 1993, tác phẩm xuất bản thành sách ở Trung Quốc. Năm 1994, tác phẩm được xuất bản sang Hồng Kông và Đài Loan. Câu chuyện kể về cuộc đời của người đàn ông tên là Từ Phúc Quý* – con trai độc nhất của gia đình giàu có họ Từ. Tưởng chừng như có trong tay tất cả mọi thứ, cậu công tử Phúc Quý đã đánh mất tất thảy chỉ vì thói ăn chơi, ham mê cờ bạc. Mất từ tài sản tổ tông đến mất cha, mất mẹ, mất vợ, mất con, mất cháu. Một câu chuyện với bảy cái chết lần lượt của những người thân yêu nhất như thể dồn nhân vật Phúc Quý vào tột cùng của đau khổ.
Những cái chết ấy vượt xa cả sức chịu đựng cũng như ngoài tầm dự đoán của một con người khi tất cả đều không được báo trước, nó ập đến một cách bất ngờ và nghiệt ngã. Thế nhưng, với Dư Hoa, dẫu cho con người có yếu đuối hay phải chịu sự đày đọa của cuộc đời đến tột cùng thì sâu thẳm trong họ vẫn tồn tại khát vọng sống, giống như nhận định mà Dư Hoa đã nhận ra trong quá trình viết tác phẩm này: “Con người ta sống vì bản thân sự sống chứ không phải sống vì bất cứ sự vật nào bên ngoài sự sống”.
Bản điện ảnh “Phải sống” của Trương Nghệ Mưu
Những thay đổi
Trương Nghệ Mưu sinh năm 1950 ở Thiểm Tây, Trung Quốc. Ông là một trong ba đạo diễn tiêu biểu nhất của thế hệ đạo diễn thứ năm, là thế hệ bị ảnh hưởng bởi thời kỳ diễn ra Cách mạng văn hoá của Trung Quốc. Các tác phẩm của Trương Nghệ Mưu mang đậm nét sáng tạo và suy tư về những biến động của một thời đã qua, những tác phẩm điện ảnh tiêu biểu có thể kể đến: Cao lương đỏ (1987), Đèn lồng đỏ treo cao (1991), Cúc đậu (1990), Phải sống (1994), Thập diện mai phục (2004),…
Tuy phiên bản chuyển thể của Trương Nghệ Mưu lấy “Sống” của Dư Hoa để khai thác và cải biên, thế nhưng nó vẫn có nhiều điểm khác biệt so với nguyên tác khi đã có sự thay đổi và lược bớt trong cốt truyện, nhân vật, tình tiết.
Nhân vật Từ Phúc Quý (do Cát Ưu thủ vai) vẫn là một phá gia chi tử khiến cho gia đình họ Từ tán gia bại sản vì thói nghiện cờ bạc của mình, bất chấp sự khuyên can của người vợ Gia Trân (do Củng Lợi thủ vai). Trong phim, Trương Nghệ Mưu đã khéo léo tái hiện những biến động quan trọng ở lịch sử Trung Quốc hiện đại mà Phúc Quý phải trải qua, không đơn thuần là các mốc thời gian khách quan mà đó còn là tác nhân gây ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc đời của các nhân vật. Phim kể theo 3 mốc thời gian cụ thể gắn với những đặc trưng như: những năm 40 với các cuộc nội chiến giữa Quốc dân đảng và Đảng Cộng sản, phong trào cải cách ruộng đất; những năm 50 với phong trào Đại nhảy vọt qua hai hình ảnh nổi bật là phong trào thi đua luyện gang thép và mô hình nhà ăn tập thể; những năm 60 của phong trào Cách mạng văn hoá – giai đoạn rơi vào điểm kết của bộ phim.
Không khí thời đại cũng được Trương Nghệ Mưu thể hiện rõ nét hơn tiểu thuyết, với những biểu ngữ, cờ đỏ choáng ngợp, hình vẽ hay áp phích của Mao Trạch Đông xuất hiện ở khắp nơi, thậm chí là trong đám cưới của Nhị Hỷ và Phượng Hà cũng xuất hiện. Không khí ấy đã khiến cho người ta như được chứng kiến những năm tháng lịch sử đã qua của Trung Quốc.
Các nhân vật cũng được điều chỉnh để phù hợp với từng giai đoạn khác nhau trong phim. Thứ nhất, nghề nghiệp của Phúc Quý từ một nông dân trở thành một người chuyên biểu diễn múa rối bóng, nghề nghiệp của Nhị Hỷ cũng được chuyển từ lao động sang công nhân hay Xuân Sinh vốn là một thanh niên trẻ gặp gỡ Phúc Quý trong thời gian bị Quốc dân đảng bắt đi lính lại trở thành người giúp việc trong sòng bạc của Long Nhị, về sau lại là bạn đồng hành của Phúc Quý.
Thứ hai, lí do xảy ra cái chết của Hữu Khánh trong phim cũng không phải vì truyền máu cho vợ của Xuân Sinh, mà là chính Xuân Sinh do thiếu ngủ đã lái xe đâm vào bức tường nơi Hữu Khánh nằm ngủ. Bên cạnh đó, nguyên nhân gián tiếp khiến Phượng Hà chết nằm ở cuộc Cách mạng văn hoá, khi những bác sỹ đầu ngành bị thay thế bởi các cô cậu sinh viên y trẻ măng cùng trình độ thiếu kinh nghiệm.
Cuối cùng, Gia Trân, Nhị Hỷ và Khổ Căn (trong phim đổi tên thành Màn Thầu) đều không chết mà tiếp tục sống hạnh phúc cùng Phúc Quý với một niềm hy vọng về thời đại mới của đất nước.
Con rối giữa thời cuộc
Việc đưa nghệ thuật múa rối bóng của Trung Hoa vào trong bộ phim và đặt nó vào cuộc đời của Phúc Quý như một phép ẩn dụ đặc sắc. Đi cùng với ba mốc thời gian quan trọng trong cuộc đời của Phúc Quý, thùng đồ nghề múa rối ấy cũng chính là chiếc gương phản chiếu lại phần nào lịch sử thăng trầm của Trung Quốc.
Ta bắt gặp nó lần đầu sau khi tay chủ sòng bạc Long Nhị cho Phúc Quý mượn như một công cụ để bắt đầu lại cuộc đời. Phúc Quý bám víu lấy nghề múa rối bóng như một con đường cuối cùng để anh có thể kiếm tiền, trả tiền chữa bệnh cho mẹ. Anh đi biểu diễn khắp nơi để có thể kiếm thật nhiều và thật nhiều, để rồi khi lưỡi lê từ đầu súng của quân đội Quốc dân đảng xẻ đôi bức màn phông chiếu bóng, lịch sử Trung Quốc lẫn cuộc đời Phúc Quý phải xoay theo một vĩ đạo khác.
Khi bị quân của Đảng Cộng sản bao vây, chính chiếc thùng đồ nghề ấy là thứ chứng minh cho họ thân phân của Phúc Quý, một kẻ bị dòng đời xô đẩy. Anh được cho biểu diễn trong quân đội của Đảng Cộng sản, sau thì được thả về quê hương của mình cùng tờ giấy chứng minh mình đã “tham gia cách mạng” với vai trò là dân phu. Bộ đồ nghề ấy cũng không bị đem đi nung nấu khi những rục rịch của thời kỳ Đại nhảy vọt bắt đầu. Âm thanh lao động và tiếng thép bị tôi luyện ở khắp nơi, chiếc rạp múa rối bóng ấy thành một phương thức nghe nhìn giúp nhân dân lao động được giải trí, tăng cao năng suất làm việc.
Đau đớn thay, tiếng nhạc kịch và tiếng kim loại được luyện ấy đến sau cùng đan vào tiếng đau khổ của một người bố, một người đàn ông. Hữu Khánh mất đi bởi sự hăng hái lao động, bởi tinh thần nhiệt huyết của thời kỳ cách mạng đã cuốn toàn bộ thời gian của từng cá nhân, đem nó vào thời gian chung của đất nước, để rồi họ quên mất bản thân là những con người đang sống, quên mất cảm giác mệt để khi nó đến, họ không hề nhận ra.
Đến sau cùng, khi thời kỳ Cách mạng văn hoá đến, tựa như ngọn lửa đốt cháy đi những bộ y phục kinh kịch trong Bá vương biệt cơ, những con rối bóng bị vứt bỏ, văn hoá truyền thống dân tộc được coi là biểu hiện của tư tưởng phong kiến lỗi thời. Rạp chiếu rối bóng đi cùng với cuộc đời Phúc Quý giờ đang chỉ còn lại chiếc thùng gỗ, chiếc thùng phản chiếu lấy một thời kỳ hoang đường trong lịch sử Trung Quốc, một thời kỳ mà ta nghĩ rằng nó chỉ nằm lại trong những vở kịch rối bóng. Cuộc đời từng con người đi cùng với biến động lịch sử, bị giật dây và điều khiển tựa con rối trước sự hỗn loạn thời cuộc.
Điều còn lại
Hành trình của Từ Phúc Quý cũng ngừng lại, dẫu nhiều điều tiếp diễn giữa sự thiếu hụt và không hoàn hảo của thời cuộc nhưng đâu đó nó vẫn thể hiện một thông điệp về hy vọng. Để rồi khi ngồi lại cùng bên đứa cháu Màn Thầu, ta được nghe lấy:
“…những con gà lớn lên thành ngỗng, ngỗng lớn lên thành dê, dê lớn lên thì thành bò. Lúc bò lớn rồi thì Màn Thầu cũng lớn. Màn Thầu lớn sẽ được ngồi tàu hoả, ngồi máy bay, đến lúc ấy cuộc sống sẽ ngày càng tốt đẹp hơn.”
Nếu như tiểu thuyết của Dư Hoa là câu chuyện về một con người nhỏ bé với bản năng sống mãnh liệt, dai dẳng, thì bản điện ảnh của Trương Nghệ Mưu lại là lời hồi đáp của một thế hệ trước những năm tháng khốn khó, mà ở đây gia đình Phúc Quý chính là đại diện tiêu biểu cho thế hệ ấy.
Quỳnh Như
Tham khảo Điện ảnh châu Á đương đại – Những vấn đề lịch sử, mỹ học và phong cách (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội)
