Họa sĩ già bên giá vẽ
Có một đoạn phim đen trắng năm 1915 quay lại hình ảnh một họa sĩ già đang cặm cụi vẽ tranh. Ông vẽ, thi thoảng dừng lại hút thuốc và trò chuyện với mọi người xung quanh. Mọi thứ có vẻ bình thường, chỉ trừ cách ông cầm cọ. Ông không cầm cọ theo cách hay thấy, mà cây cọ được kẹp bất thường giữa ngón cái và bàn tay nắm chặt. Cả bàn tay được cuốn bằng vải.
Ông là họa sĩ Pierre-Auguste Renoir (1841-1919) lừng danh, một trong những người sáng lập nên trường phái Ấn tượng. Năm thước phim này được quay, ông ở tuổi 74 và đang vật lộn chiến đấu với căn bệnh viêm khớp dạng thấp. Dẫu vậy, ông vẫn đầy sức sống, ánh mắt linh hoạt và qua cách nói chuyện, ta có thể thấy ông vẫn còn rất minh mẫn. Nỗi đau thể xác không ngăn cản được người họa sĩ già sáng tạo nghệ thuật.
Trong cuốn sách “Renoir, Cha tôi”, Jean Renoir – con trai của họa sĩ, nhớ lại phản ứng của mọi người khi ngắm tranh của cha mình sau khi trông thấy bàn tay của ông:
“Hai tay ông bị biến dạng nghiêm trọng. Chứng viêm khớp khiến cho các khớp cứng đờ lại và khiến cho ngón tay cái bị gập cứng vào trong lòng bàn tay, và các ngón tay khác bẻ cong về phía cổ tay. Vị khách nào chưa biết tới điều này sẽ nhìn tình trạng biến dạng của ông không rời mắt ấy. Cho dù họ không dám nhắc đến, thì phản ứng của họ có nghĩa là “Điều này có thể xảy ra sao!” Với hai bàn tay như thế kia, làm sao ông ấy có thể vẽ tranh được? Hẳn phải có bí mật nào đó.”
Bí mật ấy, không gì khác, chính là nghị lực phi thường của Renoir.
Cuộc chiến kiến cường chống lại bệnh tật
Năm 1892, ở tuổi 50, Renoir bắt đầu nhận thấy những dấu hiệu đầu tiên của chứng viêm khớp dạng thấp. Viêm khớp dạng thấp là chứng bệnh gây ra nhiều đau đớn và viêm ở các khớp. Thêm vào đó, các bộ phận cơ thể của bệnh nhân còn có thể bị biến dạng. Trong trường hợp của Renoir, hai bàn tay của ông đã biến dạng. Chính vì lẽ đó mà khả năng chuyển động của ông rất hạn chế, và mỗi cử chỉ đều là nỗ lực đầy đau đớn.
Năm 1903, căn bệnh ngày càng trở nên quái ác, khiến cổ tay, các đốt ngón tay, vai phải và hai đầu gối cứng lại. Do không có phương pháp điều trị hữu hiệu tại thời điểm đó, Renoir phải đối mặt với tình trạng tê liệt cơ mặt, u bướu sau lưng, tràn dịch màng phổi và sút cân.
Năm 1908, gia đình đưa ông tới vùng bờ biển Địa Trung Hải, những mong khí hậu ấm áp nơi đây sẽ giảm bớt cơn đau và giúp ông có điều kiện làm việc tốt hơn. Dù đau đớn là vậy, ông chưa bao giờ từ bỏ nghệ thuật, coi đó là biện pháp tốt nhất để đương đầu với bệnh tật – một hình thức trị liệu bằng công việc.
Con trai út Claude Renoir trở thành phụ tá cho ông. Con trai giúp ông chuẩn bị bảng màu và đặt cọ vẽ vào giữa bàn tay biến dạng của ông. Renoir sử dụng một giá vẽ đặc biệt, cho phép ông xử lý được tấm vải vẽ khổ lớn trong điều kiện vận động hạn chế của vai phải. Bất chất những cơn đau khôn kham, Renoir không bao giờ đầu hàng.
Biết tình trạng sức khỏe suy kém của Renoir, không ít người nghi ngờ khả năng ông còn vẽ được tranh. Thậm chí, một số còn cho rằng ông thuê người khác vẽ thay mình. Thực tế, Renoir tự mình quệt từng nét cọ lên mặt tranh. Ông kiên cường vẽ cho đến tận đến khi qua đời vào năm 1919.
“Tôi luôn kinh ngạc và trầm trồ trước sự cử động khéo léo và ổn định của bàn tay thần thánh của ông ấy… Ông không còn khả năng đổi cọ vẽ trong quá trình sáng tác nữa. Một khi cây cọ được chọn kẹp giữa bàn tay tê liệt của ông, nó sẽ di chuyển từ khung vải tới cốc đựng dầu rửa cọ và quay trở lại bảng pha màu để đưa thêm một ít sơn về khung vải. Khi bàn tay tê cứng vì mệt mỏi, ai đó sẽ kéo cây cọ ra khỏi bàn tay không mở được ấy. Ông cần ai đó để đưa cho ông một điếu xì gà, để đẩy xe lăn, và để cằn nhằn khi không vừa ý hoặc nói vài lời động viên trước khi ông quay trở lại công việc.” (Ghi chép của Jacqueline BretAndré)
Người đi tìm sự vĩnh cửu của cái đẹp
Mấy chục năm trước đó, cùng với những đồng chí trong giới vẽ, ông đã góp phần làm nên một cuộc cách mạng mang tên “Chủ nghĩa Ấn tượng”, qua đó thay đổi hoàn toàn bộ mặt của nghệ thuật.
Renoir sinh năm 1841 tại Pháp. Tuy xuất thân trong một gia đình thợ thủ công, nhưng ông sớm phát lộ tài năng và được gia đình khuyến thích theo đuổi nghệ thuật. Nhờ thế, năm 21 tuổi, ông chính thức theo học mỹ thuật dưới sự hướng dẫn của họa sĩ Charles Glyere tại Paris. Ông kết bạn với các họa sĩ trẻ Claude Monet, Alfred Sisley, Frédéric Bazille, v.v.
Bất mãn với sự bảo thủ của nền hội họa hàn lâm kinh viện, các họa sĩ trẻ này lập nên trường phái Ấn tượng và tổ chức triển lãm đầu tiên vào năm 1874. Các họa sĩ Ấn tượng thường rời bỏ xưởng vẽ để vẽ trực họa cảnh ngoài trời. Tranh phong cảnh và tranh mô tả cuộc sống trung lưu ở Paris thường bị giới phê bình cho là kém giá trị và chỉ bắt được cái “ấn tượng” bề ngoài, do sử dụng những nét cọ nổi rõ, cùng sự khắc họa ánh sáng và chuyển động, hơn là coi trọng sự chính xác và tỉ mỉ của truyền thống hội họa hàn lâm.
Tuy nhiên, khác với các họa sĩ Ấn tượng khác, Renoir chưa bao giờ rút hẳn ra khỏi xưởng vẽ, và qua thời gian, có lúc ông đã tìm về truyền thống tranh chân dung của các họa sĩ cổ điển mà ông ngưỡng mộ. Renoir rất thích vẽ người. Con người trong tranh của ông luôn tràn đầy vẻ lạc quan, luôn sáng bừng sức sống.
Chứng bệnh viêm khớp dạng thấp khiến Renoir khó di chuyển, càng khiến ông tập trung vào đề tài cơ thể con người hơn là phong cảnh. Các hình người lõa thể và cảnh trong nhà trở thành chủ đề chính ở giai đoạn cuối đời, như được thể hiện trong bức tranh “The Judgement of Paris” (Sự phán xét của Paris) dưới đây. Giới phê bình cho rằng sự thay đổi đề tài này là nhằm tôn vinh và hồi tưởng lại thời còn sung sức. Các nét cọ ngắn và vội vã, đặc biệt nổi bật trong các tác phẩm cuối đời, chắc hẳn là hệ quả của bệnh viêm khớp khiến tay ông biến dạng.
Trong số khoảng 4000 bức tranh Renoir sáng tác trong suốt cuộc đời, rất nhiều bức đến từ thời kỳ ông bị viêm khớp. Chỉ có nghị lực phi thường và tình yêu nghệ thuật mới giúp Renoir đạt được kỳ công đó.
Henri Matisse, họa sĩ nổi tiếng người Pháp và cũng là một người ngưỡng mộ Renoir, từng hỏi ông rằng tại sao ông tiếp tục vẽ tranh trong tình trạng đau đớn như vậy. Renoir đáp ngắn ngọn: “Nỗi đau rồi sẽ qua đi, nhưng cái đẹp vẫn còn ở lại.”
Đan Thanh
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] Art in Science: The Artist and The Disease | National Library of Medicine
[2] When Art Hurts: The Story of the French Painter Auguste Renoir | Daily Art Magazine
[3] Renoir: An Intimate Biography (Barbara Ehrlich White) | Thames & Hudson Publisher
