So với những bài thơ đồ sộ của thi sĩ Tô Thùy Yên, cùng thể loại thất ngôn trường thiên như “Ta về”, “Mùa hạn” hay “Tàu đêm”, thì “Tháng Chạp buồn” được giới mộ điệu biết đến trễ tràng hơn. Tuy vậy, đây vẫn là một bài thơ lớn, toàn bích cả về nội dung lẫn nghệ thuật, qua đó góp phần tái khẳng định giá thế của Tô Thùy Yên – ngôi sao Bắc Đẩu trên bầu trời thi ca Việt Nam.
Bản thân tôi cũng biết đến bài thơ “Tháng Chạp buồn” khá muộn mằn, khi tình cờ đọc trên Internet. Sau đó, tôi nhắn cho thi sĩ Nguyễn Thanh Châu – hiện sinh sống ở Mỹ và là bạn vong niên của Tô Thùy Yên – cốt để hỏi thêm thông tin và xuất xứ của bài thơ ấy. Ông Châu cất công tìm lại từ những chồng báo cũ, và rốt cuộc trước tác này từng xuất hiện trên Giai phẩm Xuân Kỷ Sửu 2009 của tờ Người Việt.
Đến năm 2018, khi Tô Thùy Yên – Tuyển Tập Thơ ra đời, bài thơ này cũng được đưa vào. Tuy nhiên, phiên bản bài “Tháng Chạp buồn” trong Tô Thùy Yên – Tuyển Tập Thơ ngắn hơn đôi chút và có nhiều câu khác biệt so với bản in trên tờ Người Việt. Ở cuối bài viết này, tôi sẽ cung cấp đầy đủ cả hai văn bản ngõ hầu giúp độc giả có thêm tư liệu để tiện nghiên cứu sưu tầm.
Đây là bài thơ được Tô Thùy Yên viết trong trại tù cải tạo. Theo tiết lộ của nhà văn Phạm Tín An Ninh, một người bạn tù, thì Tô Thùy Yên viết bài này khoảng những năm 1981-1982. Thời kỳ cùng khốn ấy cũng chính là giai đoạn mà ông đã tạo nên những kiệt tác thi ca lấp lánh và lẫy lừng nhất. Trong hoàn ảnh tù đày, nhiều khi bị phát vãng đến những nơi rừng thiêng nước độc, thì đâu có đủ điều kiện, từ bút giấy đến bàn viết để thong dong tự tại mà sáng tác. Cho nên, ông Tô thường nghĩ ra tứ thơ trong đầu, lẩm nhẩm bôi sửa trong đầu, rồi đọc cho vài bạn tù thân thiết nghe. Mãi sau này, khi được trở về với cuộc sống tự do, ông mới tra lục từ ký ức được một số đoạn. Mấy bạn tù đến thăm, đọc nghe thêm vài đoạn nữa, sau đó Tô Thùy Yên ráp nối và chỉnh sửa thành một văn bản hoàn chỉnh. Cũng vì lẽ đó mà thơ ông thường có nhiều dị bản.
Ở bài “Tháng Chạp buồn”, chúng ta có thể nhận thấy rõ Tô Thùy Yên tạo ra ba phân khúc rạch ròi: đoạn đầu tiên dành cho mẹ cha (“Tết này con vẫn chưa về được…”), đoạn giữa dành cho người vợ tào khang ở quê nhà (“Tết này anh vẫn chưa về được…”), và đoạn cuối cùng dành cho những đứa con thơ dại (“Tết này cha vẫn chưa về được…”). Đọc những câu thơ này, nhiều người liên tưởng đến Nguyễn Bính trong bài “Xuân tha hương”: “Tết này chưa chắc em về được…”. Tuy vậy, tình cảm mà Nguyễn Bính dành cho người chị của mình dù đằm thắm và xao xuyến biết bao thì cũng hoàn toàn khác biệt so với cảnh huống của một người “đem thân làm gã tù lưu xứ”.
Trong bài viết trước đây về bài thơ lừng lẫy “Ta về”, tôi từng đề cập đến quan điểm của Tô Thùy Yên khi đánh giá về một tác phẩm quan trọng, với ba ý chính sau đây: Thứ nhất, tác phẩm ấy phải gây được chấn động lớn nơi tâm não người đọc khiến cho sau đó, người đọc, dù đồng ý hoặc không, vẫn phải tự mình điều chỉnh, thay đổi bằng một cách nào đó chính nhận thức của mình về đời sống; thứ hai, tác phẩm có ma lực ám ảnh lâu dài người đọc, khiến người đọc còn muốn trở lại như bị bứt rứt là mình chưa hiểu nó thấu đáo; thứ ba, tác phẩm còn khư khư chứa giấu một cách hấp dẫn những điều gì đó, không chịu thổ lộ hết một lần một.
Với cá nhân tôi, bài thơ “Tháng Chạp buồn” cũng đã hội tụ đầy đủ những yếu tính nêu trên. Nhiều bạn bè của tôi chia sẻ, họ từng bật khóc nức nở khi đọc xong bài thơ này, và rồi, cứ muốn đọc đi đọc lại mãi, rất khó đặt xuống. Họ không chỉ xót thương cho số phận của một cá nhân đơn lẻ mà còn cảm khái cho những người cùng chung nghịch cảnh như ông Tô, cho những điêu linh thống khổ của dân tộc.
“Tháng Chạp buồn” là một trước tác lớn, dài miên man, chảy tràn tư tưởng nhân bản, chữ nghĩa rực rỡ đến độ lô hỏa thuần thanh, cùng nghệ thuật diễn đạt tuyệt luân, có thể đường hoàng đặt cạnh những “Ta về”, “Mùa hạn” hay “Tàu đêm”.
Sau đây, tôi gửi đến quý độc giả trọn vẹn bài thơ “Tháng Chạp buồn”, với hai phiên bản, một trên tờ Người Việt, và một được in trong Tô Thùy Yên – Tuyển Tập Thơ.
Khải My
THÁNG CHẠP BUỒN
(Bản đăng trên báo Người Việt, số Xuân Kỷ Sửu 2009)
Tết này con vẫn chưa về được
Chân mỏi còn lê nặng kiếp tù
Con nghĩ mà đau muôn nỗi nhớ
Chín năm lòng bạc những thiên thu
Chín năm những tưởng là vô tận
Rồi cũng qua như tiếng rụng rời…
Thương nhớ nghe chừng sông biển cạn
Nghe chừng gãy những cánh chim bay
Con đi đã mấy miền Nam Bắc
Ðâu cũng thì đau đớn giống nòi
Con khóc hồn tan thành nước mắt
Lâu rồi trời đất hết ban mai
Tuổi con đã quá thời nghi hoặc
Sao vẫn như người đi giữa đêm
Chín năm áo rách bao nhiêu lượt
Con vá chồng lên những nỗi niềm
Con nhớ cội mai già trước ngõ
Xuân này có gắng gượng ra hoa
Xót xa thế, thiết tha là thế
Ðời mất đi từng mảng thịt da
Căn nhà đã có thời gian ngụ
Bụi mọt rơi và ngọn gió qua
Thăm thẳm nghìn đêm chong mắt đợi
Ai trầm luân đó đã về chưa?
Con nhớ khu vườn sâu vắng lạnh
Mỗi cây làm chứng một thâm tình
Quây quần bên mẹ cha buồn bã
Như một phần con đứng lặng thinh
Chín năm con thức ngàn đêm trắng
Mơ sáng ngày mai đời đổi thay
Con nắm tay mình trong bóng tối
Hiểu rằng sống được cũng là may
Chín năm con giấu trong tâm tưởng
Thanh kiếm giang hồ thuở thiếu niên
Mà đợi ngày mai trời trở giấc
Ðem thân làm trận lốc kinh thiên
Tết này con vẫn chưa về được
Sông núi còn ngăn những tấm lòng
Nên đành lấy nhớ thương mừng tuổi
Cha mẹ già như trúc trổ bông
Tết này anh vẫn chưa về được
Chắc hẳn em buồn như cỏ thu
Ngọn gió mùa xưa hiu hắt thổi
Dòng đời nghe lạnh nỗi thờ ơ
Chín năm hiu quạnh vang mòn mỏi
Những tiếng vang từ mỗi nhịp tim
Những tiếng vang sâu từ cõi chết
Qua ngàn lớp cửa nặng nề im
Con sông nước chảy đôi miền nhớ
Biền biệt trôi, ngày một một xa
Còn gọi nhau qua từng giấc mộng
Bàng hoàng như một cánh chim sa
Trong ấy mùa xuân có đến không?
Mùa xuân hoa nở má em hồng
Mùa xuân áo mới như hy vọng
Nắng mật ngời lên ánh mắt trong
Ở đây có lẽ xuân không đến
Rừng núi chưa tan giấc não nề
Thương nhớ tràn như con lũ máu
Lòng anh đã vỡ những con đê
Lòng anh đau nỗi quê hương mất
Ðời bỏ đi chưa hả nhục nhằn
Có chết cũng thành ma vất vưởng
Ðêm về thương khóc nhớ quê hương
Anh nhớ con đường em vẫn đi
Cỏ hoa bối rối gọi nhau về
Thời gian có ngủ mê từ đó
Nhan sắc bây giờ có ủ ê?
Anh nhớ bao điều tưởng đã quên
Tình xưa như nước chảy trăm miền
Tình xưa như hạt cây khô rụng
Từ những mùa xa lá phủ lên
Anh nhớ làm sao mà chẳng nhớ
Căn nhà ấm tiếng nói thân thương
Căn nhà như giấc chiêm bao biếc
Có ánh trăng và hương dạ lan
Làm sao em chẳng buồn cho được
Chín độ mai rơi hết mộng vàng
Mái tóc ủ thời con gái cũ
Bây giờ e cũng đã phai hương
Tết này anh vẫn chưa về được
Lau sậy già thêm một tuổi xuân
Còn nhớ thương ai miền gió cát
Bao giờ mới dứt được trầm luân!
Tết này cha vẫn chưa về được
Chắc hẳn con buồn cạn tuổi thơ
Từ buổi cha đi, nhà tróc nóc
Tuổi thơ thôi cũng nhuốm bơ phờ
Từ buổi cha đi đời lặng lẽ
Mắt nai héo đỏ nỗi mong chờ
Mỗi lần có khách đi vào ngõ
Con bỏ vui đùa đứng ngẩn ngơ
Con sáo trong lòng con đã chết
Bé ơi sao bé mãi đi tìm
Con kêu lạc giọng ơi… ơi… sáo
Rồi khóc trong chiều muộn nhá nhem
Chín năm mưa gió qua rền rĩ
Chim nhỏ không còn vui líu lo
Ngơ ngác tuổi thơ người lớn sớm
Nhìn đâu cũng chỉ thấy bơ vơ
Ðã chín năm rồi con bỏ học
Cuộc đời như một bát cơm thiu
Mỗi lần có phải qua trường cũ
Con bước nhanh vì sợ bạn kêu
Lần hồi rau cháo mẹ nuôi con
Con lớn lên theo vạn nỗi buồn
Mơ ước ngày sau làm tráng sĩ
Ðem thân vào những chốn đau thương
Ngày sau con dựng ngôi nhà lớn
Trồng lại tình thương dọc nẻo đời
Tạc lại con người khôi việt đẹp
Làm nên thế giới mới tinh khôi
Cha thương con biết bao mà kể
Ôi mắt nhung reo ánh nỗi niềm
Mái tóc tơ hồng hương nắng hạ
Tuổi thơ mùi sách mới lâng lâng
Xa con cha thấy buồn vô hạn
Như mất thêm lần nữa tuổi thơ
Cha tiếc không cùng con sống lại
Ngày vui cha vẫn giấu trong mơ
Ôi cánh diều băng mùa hạ cũ
Xương tàn còn đọng ngọn tre cao
Ðến nay trời nổi bao lần gió
Con tưởng oan hồn vật vã đau
Tết này cha vẫn chưa về được
Ðành hẹn cùng con tết khác thôi
Con nhớ để dành cây pháo cũ
Ðể dành một chút tuổi thơ vui.
THÁNG CHẠP BUỒN
(Bản in trong Tô Thùy Yên – Tuyển Tập Thơ, 2018)
Tết này con vẫn chưa về được,
Chân mỏi còn lê nặng kiếp tù
Con nghĩ mà đau muôn nỗi nhớ
Tám năm bàng bạc những thiên thu…
Tám năm những tưởng là vô tận
Rồi cũng qua như tiếng rụng rời…
Thương nhớ nghe chừng sông biển cạn,
Nghe chừng gãy những cánh chim bay.
Con đi đã mấy miền Nam Bắc
Ðâu cũng là đau đớn giống nòi
Con khóc hồn tan thành nước mắt,
Lâu rồi trời đất hết ban mai.
Tuổi con đã quá thời nghi hoặc
Sao vẫn như người đi giữa đêm.
Tám năm áo rách bao nhiêu lượt
Con vá chồng lên những nỗi niềm.
Căn nhà đã có thời gian ngụ
Bụi mọt rơi và ngọn gió qua…
Thăm thẳm nghìn đêm chong mắt đợi,
Ai trầm luân đó đã về chưa?
Con nhớ khu vườn sâu bóng lạnh
Mỗi cây làm chứng một thâm tình.
Quây quần bên mẹ cha buồn bã
Như một phần con đứng lặng thinh.
Tám năm con thức ngàn đêm trắng,
Mơ sáng ngày mai đời đổi thay,
Con nắm tay mình trong bóng tối,
Hiểu rằng sống được đã là may.
Tám năm con giấu trong tâm tưởng
Thanh kiếm giang hồ tuổi thiếu niên
Mà đợi ngày mai trời trở giấc
Ðem thân làm trận lốc kinh thiên.
Tết này con vẫn chưa về được
Sông núi còn ngăn những tấm lòng,
Nên đành lấy nhớ thương mừng tuổi
Cha mẹ già như trúc trổ bông.
Tết này anh vẫn chưa về được,
Chắc hẳn em buồn như cỏ thu,
Ngọn gió mùa xưa hiu hắt thổi
Dòng đời nghe lạnh những thờ ơ…
Tám năm hiu quạnh vang mòn mỏi
Những tiếng vang từ mỗi nhịp tim,
Những tiếng vang sâu từ cõi chết
Qua ngàn lớp cửa nặng nề im.
Con sông nước chảy đôi miền nhớ
Biền biệt trôi, ngày một một xa,
Còn gọi nhau qua từng giấc mộng
Bàng hoàng như một cánh chim sa.
Ngoài ấy mùa xuân có đến không?
Mùa Xuân hoa nở má em hồng,
Mùa Xuân áo mới như hy vọng
Nắng mật ngời lên ánh mắt trong.
Ở đây có lẽ xuân không đến.
Rừng núi chưa tan giấc não nề.
Thương nhớ tràn như cơn lũ máu
Lòng anh đã vỡ những con đê.
Lòng anh đau nỗi quê hương mất
Ðời bỏ đi chưa hả nhọc nhằn.
Có chết cũng thành ma vất vưởng
Ðêm về thương nhớ khóc quê hương.
Anh nhớ con đường em vẫn đi
Cỏ hoa bối rối gọi nhau về,
Thời gian có ngủ mê từ đó,
Nhan sắc bây giờ có ủ ê?
Anh nhớ bao điều tưởng đã quên
Tình xưa như nước chảy trăm miền,
Tình xưa như hạt cây khô rụng,
Từ những mùa xa lá phủ lên.
Anh nhớ làm sao mà chẳng nhớ
Căn nhà ấm tiếng nói thân thương,
Căn nhà như giấc chiêm bao biếc
Có ánh trăng và hương dạ lan.
Làm sao em chẳng buồn cho được
Tám độ mai rơi hết mộng vàng,
Mái tóc ủ thời con gái cũ
Bây giờ e cũng đã phai hương.
Tết này anh vẫn chưa về được
Lau sậy già thêm một tuổi xuân.
Còn nhớ những ai miền gió cát,
Bao giờ mới dứt được trầm luân.
Tết này cha vẫn chưa về được
Chắc hẳn con buồn cạn tuổi thơ,
Từ buổi cha đi, nhà tróc nóc
Tuổi thơ thôi cũng nhuốm bơ phờ.
Từ buổi cha đi đời lặng lẽ
Mắt nai héo đỏ nỗi mong chờ,
Mỗi lần có khách đi qua ngõ
Con bỏ vui đùa đứng ngẩn ngơ.
Con sáo trong lòng con đã chết
Bé ơi sao bé mãi đi tìm,
Con kêu lạc giọng sáo… ơi… sáo
Rồi khóc trong chiều muộn nhá nhem.
Tám năm mưa gió qua rền rĩ
Chim nhỏ không còn vui líu lo,
Ngơ ngác tuổi thơ, người lớn sớm
Nhìn đâu cũng chỉ thấy bơ vơ.
Ðã tám năm rồi con bỏ học
Cuộc đời như một bát cơm thiu,
Mỗi lần có phải qua trường cũ
Con bước nhanh vì sợ bạn kêu.
Lần hồi rau cháo mẹ nuôi con
Con lớn lên theo vạn nỗi buồn.
Mơ ước ngày sau làm tráng sĩ,
Mang gươm vào những chốn đau thương.
Ngày sau con dựng ngôi nhà lớn,
Trồng lại tình thương dọc nẻo đời,
Tạc lại con người khôi việt đẹp,
Làm nên thế giới mới tinh khôi.
Cha thương con biết bao mà kể
Ôi mắt nhung reo ánh nỗi niềm,
Mái tóc tơ hồng hương nắng hạ,
Tuổi thơ mùi sách mới lâng lâng.
Xa con cha thấy buồn vô hạn
Như mất thêm lần nữa tuổi thơ,
Cha tiếc không cùng con sống lại
Ngày vui cha vẫn giấu trong mơ.
Tết này cha vẫn chưa về được
Ðành hẹn cùng con Tết khác thôi,
Con nhớ để dành cây pháo cũ
Ðể dành một chút tuổi thơ vui.
