Ngày 3/5/1955, tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA), khán giả lần đầu tiên được chứng kiến Pather Panchali (Khúc ca trên con đường nhỏ) – bộ phim đầu tay của đạo diễn người Bengal Satyajit Ray. Không ai ngờ rằng tác phẩm nhỏ bé, được làm trong cảnh thiếu thốn đủ bề, lại trở thành một trong những cột mốc rực rỡ nhất của điện ảnh Ấn Độ và thế giới. Tròn 70 năm kể từ ngày phát hành tại Ấn Độ (26/8/1955), Pather Panchali vẫn vang vọng như một khúc ca giản dị về tuổi thơ, cái nghèo, nỗi mất mát và cả vẻ đẹp mong manh của đời sống.
Một hành trình ra đời đầy gian khó
Pather Panchali được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Bibhutibhushan Bandyopadhyay (1929). Đây cũng là bộ phim đầu tay của Satyajit Ray – khi đó mới chỉ là một nhân viên quảng cáo, chưa từng đạo diễn. Ray khởi quay với số vốn ít ỏi khoảng 3.000 USD, phần lớn diễn viên là nghiệp dư, còn ê-kíp thì non nớt. Quá trình sản xuất kéo dài gần ba năm, nhiều lần phải dừng vì hết kinh phí, cho đến khi chính quyền bang Tây Bengal mua lại dự án để cứu Ray khỏi nợ nần.
Âm nhạc phim do Ravi Shankar sáng tác trong một phiên thu kéo dài 11 tiếng, còn quay phim Subrata Mitra và dựng phim Dulal Dutta cũng là những gương mặt mới. Nhưng từ sự thiếu kinh nghiệm ấy, họ đã tạo nên một phong cách mộc mạc, gần gũi, chứa đựng tính hiện thực sâu sắc, gợi nhớ đến dòng tân hiện thực Ý – đặc biệt là Bicycle Thieves (1948) của Vittorio De Sica, bộ phim từng thôi thúc Ray tin rằng Pather Panchali có thể trở thành hiện thực.
Câu chuyện nhỏ, ý nghĩa lớn
Phim xoay quanh cuộc sống của gia đình Brahmin nghèo ở làng Nischindipur, Bengal cuối thập niên 1910. Người cha Harihar nuôi mộng làm nhà thơ, nhà viết kịch nhưng chỉ kiếm sống bằng nghề thầy cúng. Còn người mẹ Sarbajaya vật lộn để lo cho hai con Durga và Apu, đồng thời chăm sóc bà cụ Indir tuổi già nghèo khổ.
Durga và Apu, dù sống trong cảnh thiếu thốn, vẫn tận hưởng những niềm vui trẻ thơ: chạy theo gánh kẹo kéo, ngắm cảnh qua chiếc bioscope rong, say mê tiếng còi tàu vọng lại từ xa. Nhưng hiện thực khắc nghiệt dần nhấn chìm họ. Indir chết trong cảnh nghèo túng, Durga mắc bệnh rồi qua đời sau cơn mưa bão. Khi Harihar trở về, mang theo vài món đồ từ thành phố, ông chỉ còn biết gào khóc bên xác con. Gia đình quyết định rời bỏ căn nhà cũ nát, để lại sau lưng một khung cảnh hoang vắng và con rắn lặng lẽ trườn vào mái nhà bỏ hoang.
Cốt truyện tưởng chừng giản đơn ấy lại chứa đựng chiều sâu nhân sinh lớn lao. Pather Panchali không tô hồng đời sống nông thôn, cũng không sa đà vào bi lụy, mà ghi lại những khoảnh khắc nhỏ bé như niềm vui, nỗi buồn, sự mất mát bằng một ánh nhìn nhân hậu.
Bước ngoặt của điện ảnh Ấn Độ
Khi ra mắt, Pather Panchali được ca ngợi nồng nhiệt. Bộ phim giành giải Best Human Document tại Liên hoan phim Cannes 1956, cùng nhiều giải thưởng quốc tế khác, mở đường cho Ray trở thành tên tuổi hàng đầu của điện ảnh thế giới. Đây cũng là tác phẩm khởi đầu cho “Bộ ba Apu” (The Apu Trilogy), tiếp nối bằng Aparajito (1956) và Apur Sansar (1959).
Trong bối cảnh Bollywood đang thống trị với phim ca vũ nhạc rực rỡ, Pather Panchali đại diện cho một hướng đi khác: điện ảnh song song (Parallel Cinema) – nơi tính chân thực, chiều sâu xã hội và nhân bản được đặt lên hàng đầu. Phim trở thành “cửa sổ” đưa điện ảnh Ấn Độ độc lập ra thế giới, khẳng định rằng ngoài sự xa hoa của Mumbai, vẫn còn một dòng chảy tinh tế hơn, giàu suy tư hơn, đến từ Bengal.
Bộ phim của Satyajit Ray đã chạm tới trái tim của những đạo diễn lớn trên toàn cầu. Akira Kurosawa từng viết: “Đây là loại điện ảnh tuôn chảy với sự thanh thản và cao quý của một dòng sông lớn… Tôi không thể nào quên cảm xúc của mình sau khi xem nó”. Trái lại, François Truffaut từng thẳng thừng chê phim “chán ngắt”, cho thấy tác phẩm này luôn thách thức thị hiếu đại chúng.
Tuy nhiên, sức sống của Pather Panchali không nằm ở sự đồng thuận tuyệt đối, mà ở việc nó mở rộng ranh giới của điện ảnh: biến những khoảnh khắc bình dị nhất như trẻ thơ chạy qua đồng cỏ, cơn mưa rào bất chợt thành trải nghiệm nghệ thuật mang tính phổ quát. Đó là lý do sau 70 năm, bộ phim vẫn được xếp vào danh sách những tác phẩm vĩ đại nhất mọi thời, được phục chế và trình chiếu tại nhiều liên hoan phim lớn, từ Cannes cho đến TCM ở Mỹ.
Khi nhìn lại hành trình 70 năm của Pather Panchali, ta thấy đây không chỉ là một bộ phim, mà là minh chứng cho sức mạnh của nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh. Một tác phẩm được làm ra từ thiếu thốn, nhưng lại trở thành biểu tượng cho sự kiên định, sáng tạo và nhân văn. Satyajit Ray, từ một tay ngang, đã mở ra một con đường mới cho điện ảnh Ấn Độ và thế giới – một con đường nhỏ, nhưng ngân vang khúc ca bất tận.
Minh Trung
