“Nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”, “Ông hoàng thơ tình”, “Nhà thơ của mùa xuân, tình yêu và tuổi trẻ”… là những danh xưng mọi người thường dùng khi nhắc đến nhà thơ Xuân Diệu… Nhớ Xuân Diệu, là nhớ đến một nhà thơ có sức đọc, sức viết dồi dào, khỏe khoắn, luôn nồng nhiệt trong cuộc sống và thơ ca.
Ngay từ lúc cất tiếng khóc chào đời, thi sĩ đã mang mùa xuân trong tên. Như một mối liên kết kỳ diệu, số phận của ông đã gắn với cái mùa xuân ấy đến tận cuối đời.
“Giữa vườn inh ỏi tiếng chim vui
Thiếu nữ nhìn sương chói mặt trời
Sao buổi đầu xuân êm ái thế!
Cánh hồng kết những nụ cười tươi”
Mùa xuân hiện lên như một bản hòa ca đầy tràn sức sống. Đó là sự hòa trộn giữa thính giác và thị giác, nhưng nhân tố quan trọng để thổi sức sống vào bức tranh không gì khác chính là trái tim tràn ngập tình yêu của Xuân Diệu.
Tiếng chim “inh ỏi” nhưng không tạp nham, ồn ào hay gây cảm giác khó chịu, mà đó là tiếng chim vui. Có thật là tiếng chim nghe vui không? Hay bởi lòng người vui mà nghe ra tiếng chim cũng vui như thế. Lòng người có vui, nên những bông hoa mới được nhân hóa thành những người con gái đẹp. Bông hoa hồng không phải đang nở bừng, mà nó đang nở những nụ cười, mà những nụ cười đó phải là những nụ cười tươi cơ! Giữa bức tranh thiên nhiên, bức tranh con người hiện lên thật lặng lẽ nhưng cũng là một nét chấm phá. Trời đất đang độ xuân, vậy nên con người trong bức tranh đó cũng phải là con người đương trong thuở xuân thì. Xuân đất trời, xuân của lòng người. Hai mùa xuân ấy quyện hòa để trở thành bức tranh xuân ngất ngây lòng người.
Chính tác giả còn phải ngỡ ngàng trước cái đẹp trữ tình, lôi cuốn của mùa xuân: “Sao buổi đầu xuân êm ái thế!”. Tựa câu hỏi, mà ông lại cố ý để ở cuối câu là dấu chấm than. Đó nào đâu phải là thắc mắc hay bâng khuâng, đó là cái ngỡ ngàng, cũng là lời khẳng định về sự êm ái, nhẹ nhàng của buổi đầu xuân ấy chứ.
Đi tìm ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng đối với phong trào Thơ mới Việt Nam, TS Trần Huyền Sâm phát hiện: “[…] Và ngay trong mỗi nhà thơ, tính chất lãng mạn và tượng trưng luôn giao thoa cùng nhau. Xuân Diệu tìm thấy ở chủ nghĩa tượng trưng một bản nhạc huyền diệu giữa ánh sáng, hương thơm và màu sắc. […]”. Thật vậy, ở “Nụ cười xuân”, cảnh sắc mùa xuân tiếp tục được khắc họa rõ nét với ánh sáng, nắng vàng, cơn gió, hoa và không khí:
“Ánh sáng ôm trùm những ngọn cao
Cây vàng rung nắng lá xôn xao
Gió thơm phơ phất bay vô ý
Đem đụng cành mai sát nhánh đào
Tóc liễu buông xanh quá mỹ miều
Bên màu hoa mới thắm như kêu
Nỗi gì âu yếm qua không khí
Như thoảng đưa mùi hương mến yêu”
Ánh nắng mùa xuân đầy sức sống đang vượt qua những ngọn cao để ôm trọn lấy muôn loài. Dưới ánh nắng màu vàng ấy là những tán cây đang nhẹ nhàng rung lên. Không chỉ rung lá, mà nó đang rung nắng. Hạt nắng, lá cây đan xen vào nhau, đung đưa qua lại tựa như chiếc chuông gió trong một buổi chiều xuân. Như vậy đâu chỉ đơn thuần là “thi trung hữu họa” nữa. Đây là sự tổng hòa, là sự vận động của các giác quan. Trái tim tác giả đã mở phanh ra để cho những mầm sống đùn đùn dâng lên.
Bức tranh mùa xuân được tô điểm thêm với màu vàng của cây “rung nắng lá xôn xao”. Trong cái khung cảnh trữ tình ấy, ngọn gió, hay thiên nhiên đã không chịu nằm yên, không chịu cúi mình làm một cái gì đó vô hình, nó cục cựa, nó sống dậy. Và bằng một cách vô ý thôi, nó cho người ta thấy sự có mặt của mình bằng cách “xe duyên” cho mai và đào “đem đụng cành mai sát nhánh đào”. Hai thứ cây tượng trưng cho ngày Tết, một cây ở Nam, một cây ở Bắc, tưởng chừng chẳng có khi nào ở chung một chỗ với nhau được, thậm chí là một mất một còn. Vậy mà giờ đây, cành mai như người con trai mạnh mẽ, khảng khái giờ đây lại đang ở cạnh bên nhánh đào e ấp tựa cô thiếu nữ thuở xuân thì.
Ở bên nào đó, rằng liễu đang đứng khoe “áng tóc trữ tình” của mình. Đó không phải là hàng liễu buồn trong đất trời mùa thu “Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang / Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng” (Đây mùa thu tới) mà hàng liễu đang kiêu ngạo khoe vẻ đẹp của mình. Vẻ đẹp ấy như một cô tiểu thư Hà Nội cao sang quý phái, khiến nhà thơ phải khen rằng “quá mỹ miều”. Màu hoa tươi lắm, thắm lắm, mà cũng có vẻ gì đó kiêu hãnh lắm. Trong cái sức sống của đất trời ấy, con người khó mà cầm lòng cho đặng. Lòng người như hụt đi một nhịp, như cái yêu vừa được nảy mầm trong tim. Cái rung động ấy không chỉ nằm trong tim, mà còn thoang thoảng trong không khí.
Đối với nhà thơ, xuân không chỉ là một mùa, mà xuân là “nguyên đán” của tình yêu, là sự khai mở của tâm hồn con người. Nó mời gọi và hiến dâng, nồng nàn và say đắm:
“Này lượt đầu tiên thiếu nữ nghe
Nhạc thầm lên tiếng hát say mê
Mùa xuân chín ửng trên đôi má
Xui khiến lòng ai thấy nặng nề…”
Nếu bức tranh thiên nhiên rộn rã, tràn căng sức sống thì bức tranh con người lại có cái gì đó e thẹn. Cô thiếu nữ không còn mãi thả hồn theo cảnh đẹp ngày xuân, cô giật mình. Cô giật mình khi nghe tiếng nhạc say mê lần đầu. Hình như tiếng nhạc như cô cảm xúc gì, cảm xúc âu yếm mà cô bắt gặp trong hương gió xuân chăng? Như một thước phim quay chậm, thời gian như ngưng đọng lại khi lia đến đôi gò má cô “mùa xuân chín ửng trên đôi má”. Mùa xuân được gói trọn trong màu đỏ ửng ngại ngùng của cô gái. Cô biết yêu rồi hay chưa?
Trong cảm thức của Xuân Diệu, thì tình yêu và tuổi trẻ bao giờ cũng song hành với mùa xuân. Nó tồn tại như một thực thể của tâm hồn, tinh tế mà tha thiết, lắng sâu… Cái xuân tình ấy được Xuân Diệu lẩy lên qua những vần thơ:
“Thiếu nữ bâng khuâng đợi một người
Chưa từng hẹn đến – giữa xuân tươi
Cùng chàng trai trẻ xa xôi ấy
Thiếu nữ làm duyên, đứng mỉm cười”
Thiếu nữ “bâng khuâng”, trong lòng hẳn chứa nhiều tâm tư lắm, bâng khuâng để đợi một người. Mà người con trai ấy đang ở nơi xa xôi lắm, bởi cô gái chưa từng ngỏ lời hẹn hò, chưa từng hẹn nhau giữa phố đông. Như vậy cô đang cười duyên với ai? À, đến đây thì đã rõ. Giữa cái khung cảnh mùa xuân đang chan hòa, có một cô gái đang mơ mộng đến người trong lòng của mình. Mối tình thơ ấy tràn trề, bật ra ta thành cái thả hồn ngắm mặt trời chan chứa, cái nặng nề trong lòng khi gió đưa qua, và đôi má ửng hồng đang thẹn thùng. Đó là một bản giao hưởng, là tiếng vọng đa thanh, đa cảm của tâm hồn con người trong sự giao hòa với tự nhiên.
Xuân trong cảm thức của Xuân Diệu chính là một tuyên ngôn sống mang tâm thức hiện sinh rất đáng trân trọng. Ông đã gửi vào đó một tấm lòng yêu cuộc đời, yêu sự sống, yêu tuổi trẻ Một mùa xuân mới lại về. Nhưng nhà thơ Xuân Diệu đã không còn trên cõi đời để đón xuân sang, để được “cắn xuân hồng” mà ông luôn khao khát.
“Một ít nắng, vài ba sương mỏng thắm,
Mấy cành xanh, năm bảy sắc yêu yêu
Thế là xuân. Tôi không hỏi chi nhiều.
Xuân đã sẵn trong lòng tôi lai láng.”
(Xuân không mùa)
Xuân Nghiêm
