Sắc, Giới (Lust, Caution) là một trong những tác phẩm làm chấn động nền điện ảnh rất lâu. Nhan đề Sắc, Giới ẩn chứa một cấu trúc đa nghĩa đầy ẩn ý trong tiếng Hán. Chữ “Sắc” (色) vừa ám chỉ sắc dục, vừa gợi lên sắc thái, diện mạo; trong khi “Giới” (戒) vừa là sự răn đe, kiêng kị, vừa đồng nghĩa với “chiếc nhẫn”. Chiếc nhẫn ấy là lời hứa, là giấc mộng phù hoa, là đạo cụ đắt giá trên một sàn diễn phù phiếm, minh chứng cho những cảm thức vinh hoa ngắn ngủi trong đời người.
Từ “Giới” – Cái thắng tay trước những khát khao của đời người
Nếu tác phẩm nghệ thuật là nơi mà tác giả có thể bày tỏ về cuộc đời mình, thì Vương Giai Chi và Sắc, Giới chính là cách mà Trương Ái Linh (dù mất tận 9 năm) để nói lời tạm biệt với một quá khứ ngây thơ của bản thân.
Sinh ra và lớn lên tại Thượng Hải, giữa một giai đoạn lịch sử đầy rẫy những biến động khi Thượng Hải và Hong Kong những năm 1940 đang oằn mình dưới gót giày chiếm đóng của quân Nhật. Trong khi các cây bút cùng thời mải mê với những đại tự sự hay những ẩn dụ chính trị khô khốc, Trương Ái Linh lại chọn cho mình một lối đi biệt lập: lách sâu vào những ngóc ngách u tối và tinh vi của đời sống thường nhật. Cũng chính vì thế, Vương Giai Chi dưới ngòi bút của bà không phải một hình tượng nữ anh hùng lý tưởng hóa (cũng chính là lý do mà Thang Duy bị tẩy chay sau bộ phim), mà lại phảng phất trọn vẹn phong vị của một cô gái Thượng Hải phồn hoa.
Vương Giai Chi ấy đang đứng ở lằn ranh mong manh: vẫn là một nữ sinh nhưng đã chực chờ chuyển mình thành một người phụ nữ. Nàng tồn tại giữa những thái cực đối chọi: nửa phần sắc sảo, nửa phần ngây dại; nửa phần tỉnh táo, nửa phần huyễn hoặc; có cái tự kiêu của nhan sắc nhưng không giấu nổi nỗi tự ti của một kẻ “lạc lõng” giữa cuộc đời này. Có thể nói, nàng là sự hội tụ đầy đủ những mâu thuẫn lấp lánh trong tâm hồn của một người phụ nữ.
Vương Giai Chi của Trương Ái Linh là người biết tận hưởng cuộc sống bằng mọi giác quan, ngay cả khi đang đứng giữa lằn ranh sinh tử. Nàng quan sát thế giới qua lăng kính của sự duy mỹ và cả những đố kỵ đàn bà rất đỗi bản năng. Giữa bàn mạt chược, nàng chỉ thấy “cạnh bàn lấp lánh kim cương như một buổi triển lãm”, và thầm nghĩ rằng “đôi tay của mọi người, ngoại trừ mình, đều rực rỡ một cách hợm hĩnh”. Thậm chí, ngay cả khi tâm trí đang rối bời trước một cuộc ám sát sắp bắt đầu, nàng vẫn bị thu hút bởi những vẻ đẹp phù phiếm bên ngoài cửa sổ. Trong khoảnh khắc do dự vì mất phương hướng, thứ lọt vào mắt nàng không phải là kẻ thù, mà lại là “một chiếc chong chóng ba màu đỏ, xanh lá và trắng cột trên tay cầm của chiếc xích lô đang từ từ tiến lại”. Chính những chi tiết vụn vặt, đầy tính thế tục ấy đã tạc nên một Vương Giai Chi sống động hơn bất cứ hình tượng nào: một người phụ nữ sống và chết bằng những cảm xúc nhỏ bé của riêng mình.
Chuyện tình của Giai Chi và ngài Dịch là một trò chơi tình ái mà người dẫn dắt là Giai Chi và người thua cuộc cũng là cô. Vương Gia Chi biết rất rõ sức hút của mình với đàn ông, cũng vì thế, cô càng muốn chinh phục người đàn ông mật vụ này. Trong mọi hoạt động của hai người, Giai Chi là người chủ động, là Giai Chi chủ động quyến rũ mật vụ Dịch, là cô đã nghĩ kế để vòi chiếc nhẫn hột xoàng màu hồng từ phía Dịch, cũng là cô đã tìm mọi cách lừa Dịch đến tiệm kim hoàng. “Và nếu Giai Chi không tích cực theo đuổi ông, có lẽ ông cũng cho nàng ra rìa”. Cô có yêu ngài Dịch không? Chính cô cũng không rõ. “Chắc chắn nàng không yêu ngài Dịch, phải không? Dù rất hồ nghi, nàng thấy mình không thể bác bỏ hoàn toàn chuyện ấy; bởi lẽ chưa bao giờ yêu ai, nàng không biết tình yêu giống như thế nào. Từ lúc mười mấy tuổi, luôn luôn bận rộn xua đuổi những vụ tán tỉnh, sức kháng cự những xúc cảm tình ái của nàng rất mạnh mẽ”. Chính Giai Chi cho mình cái quyền làm chủ cuộc chơi, cô tự tin rằng ngài Dịch sẽ yêu cô.
Ham muốn được yêu Dịch tiên sinh của Vương Giai Chi không mạnh bằng ham muốn cô được ngài Dịch yêu. Giữa cái phông nền mâu thuẫn, hoang mang trong nội tâm của Vương Giai Chi, chiếc nhẫn hột xoàn màu hồng mà cô đã kỳ kèo cho bằng được lại trở thành một minh chứng hoàn hảo cho Giai Chi tự thuyết phục mình rằng tình yêu của ngài Dịch dành cho cô có tồn tại. Bởi vì đó là chiếc nhẫn hột xoàn mà vợ ông đã cho rằng “hiện nay không ai bán hột xoàn nước dầu lửa hay màu hồng, giá cao bao nhiêu cũng vậy. Người ta cất dấu chúng, chờ tới lúc chúng lên giá cao tận mây xanh”. Mặc dù rằng chiếc nhẫn này là một lời hứa bâng quơ, vô thưởng vô phạt của người đàn ông: “Trước hết, tự ông ta nghĩ ra ý đó, sau lần tình tự đầu tiên. “Anh sẽ tặng em một chiếc nhẫn làm kỷ niệm ngày hôm nay – cho em chọn. Anh sẽ đi cùng với em, nếu rảnh”. Lần gặp gỡ thứ nhì lại càng hối hả, và ông không nhắc tới chuyện đó”. Và cũng bởi minh chứng đó, cô tin rằng ông yêu cô, nên cô đã đưa ra quyết định: cứu lấy người đàn ông yêu mình. Nhưng những gì vỡ lẽ ra sau cái chết của Giai Chi hoàn toàn ngược lại: “Và giờ đây ông đã sở hữu nàng một cách tuyệt đối nhất, một cách hoang sơ nhất – như tên thợ săn sở hữu con mồi của hắn, như con hổ sở hữu nạn nhân của nó. Lúc sống, thân thể nàng thuộc về ông; lúc chết, nàng là hồn ma của ông”. Cô thua trên cái thế nghĩ mình đã thắng.
Nếu Lý An dùng bốn cảnh ân ái đầy bản năng giữa Thang Duy và Lương Triều Vỹ để làm chấn động điện ảnh thế giới đến mức người ta đôi khi quên mất cốt truyện mà chỉ nhớ về sự trần trụi thì trong nguyên tác của Trương Ái Linh, tất cả chỉ thu mình lại sau một câu văn lạnh lùng: “Con đường ngắn nhất dẫn đến trái tim người phụ nữ là đi qua âm đạo”. Kỳ thực, trang giấy không hề để lại bằng chứng quá rõ ràng nào cho những cuộc hoan lạc ấy. Nếu “Sắc” là thỏi nam châm của bản điện ảnh, thì “Giới” lại chính là linh hồn tạo nên sức hút cho tiểu thuyết. Đó là sức hút của sự cấm kỵ: yêu một người không nên yêu, rồi tự tay phá bỏ ranh giới vì một phút yếu lòng, hay nói đúng hơn, là vì tình yêu. Những lần ân ái, dưới ngòi bút của Ái Linh, chỉ là những cảm nhận mơ hồ, chẳng thể định nghĩa hết hành trình trưởng thành của một người phụ nữ. Để rồi khi nhìn lại, những sai lầm hay những lần vượt rào ấy cũng chỉ như một dấu chấm nhỏ giữa cuộc đời. Nó tồn tại khiêm nhường nhưng đầy ám ảnh, giống như cái cách một câu văn ngắn ngủi nằm gọn trong tập truyện vỏn vẹn chín trang, nơi gói trọn cả sự ngây thơ lẫn sắc sảo, cả lằn ranh sống và chết của một người con gái, một người đàn bà.
Sắc, Giới của Trương Ái Linh, vì vậy, là một sự ôm ấp, nâng niu cho một thời non trẻ của mình, để cô có thể ngồi lại, từ biệt nó.
Quay về “Sắc”
“Sắc” trong lăng kính của Lý An là trục xoay của toàn bộ tác phẩm điện ảnh. Đó là hiện thân của khao khát, là công cụ của âm mưu, và cũng là nẻo đường của sự giải thoát.
Vương Giai Chi trong lăng kính của Lý An hiện lên đầy thuần khiết, yếu đuối nhưng cũng vô cùng chân thành. Liệu nàng có yêu tên Hán gian ấy không? Mọi ngã rẽ trong đời Giai Chi đều không do nàng tự định đoạt mà hoàn toàn do dòng đời đưa đẩy: từ Quảng Châu đến Hương Cảng, từ sân khấu kịch sinh viên với những vai diễn non nớt cho đến màn kịch định mệnh nơi nàng phải hóa thân thành kẻ quyến rũ Dịch tiên sinh. Chính sự ngây thơ và tâm hồn chưa nhuốm bụi trần đã khiến nàng không thể tách bạch giữa kịch nghệ và cuộc đời. Nàng yêu hắn như một lẽ tất yếu, bởi nàng chưa bao giờ làm chủ được kịch bản của chính mình. Lý An đã khéo léo sắp đặt từng tình tiết chỉ để hợp lý hóa một điều nghiệt ngã: tình yêu nảy nở giữa một tâm hồn trống rỗng và một người đàn ông có tất cả trừ tình yêu thật lòng.
Từ “con đường ngắn nhất đến với trái tim người phụ nữ là qua đường âm đạo”, Lý An đã dùng bốn cảnh ân ái như những cột mốc đánh dấu sự chuyển biến khốc liệt trong mối quan hệ của họ. Nếu lần đầu trao đi sự trong trắng cho người bạn học chỉ mang lại cho Giai Chi sự ghê tởm, thì sau cuộc cưỡng bức tàn bạo của Dịch tiên sinh, phản ứng của nàng lại hoàn toàn khác biệt. Khi bị bỏ lại một mình, trên môi Giai Chi khẽ hiện lên một nụ cười vô thức và đầy bí ẩn. Nụ cười ấy là sự thức tỉnh của bản năng, một sự thừa nhận ngầm rằng nàng đã sa vào lưới tình với kẻ thù. Đó là khoảnh khắc nàng nhận ra mình không chỉ thuộc về gã về mặt xác thịt, mà còn khao khát sự chiếm hữu đó thêm nhiều lần nữa.
Trong cuộc tình này, Vương Giai Chi chẳng cần phải tự huyễn hoặc bản thân, bởi tình cảm của Dịch tiên sinh dành cho nàng là thực. Sự chân thành ấy len lỏi qua từng cuộc hoan lạc, từ thế chủ động áp đặt ban đầu cho đến khi gã dần tháo bỏ lớp giáp phòng bị. Qua những lần ái ân, gã Dịch đa nghi vốn luôn cảnh giác đã chấp nhận buông lỏng, thậm chí để nàng ở “thế thượng phong” trong cảnh nóng cuối cùng. Khi đó, ngay cả chiếc gối vốn được Giai Chi dùng để siết cổ, định khiến gã nghẹt thở, lại được gã đón nhận như một phần của niềm khoái cảm cuồng nhiệt và sự tin cậy tuyệt đối dành cho người tình.
Lý An đã khéo léo cài cắm những chi tiết giải mã tâm lý của Dịch tiên sinh từ sự ưu ái trên bàn mạt chược đến sự hào phóng khi trao tấm danh thiếp để nàng đi chọn nhẫn. Tuy nhiên, đỉnh điểm của sự kết nối tâm hồn lại nằm ở giọt nước mắt tại nhà hàng Nhật khi tiếng hát Thiên Nhai Ca Nữ cất lên. Tại sao gã khóc? Hãy nhìn vào ca từ: “Cuối trời cuối bể, tìm hoài tri kỷ… Chàng ơi, hai ta chung một tấm lòng”. Lời hát không còn là bâng quơ; nó là tiếng lòng của Giai Chi, là sự xác nhận rằng nàng xem gã là tri kỷ. Đó chính là thứ gã khao khát nhất: một người yêu mình chân thật, hiểu mình sâu sắc, một bến đỗ khiến gã tạm quên đi bóng ma sợ hãi luôn bủa vây một kẻ làm mật thám.
Sau tất cả, phân cảnh đắt giá nhất nằm ở cuối phim: hình bóng Dịch tiên sinh thẫn thờ, tay vuốt lại nếp chăn trên chiếc giường cũ của Vương Giai Chi sau khi nàng bị hành quyết. Hành động ấy không chỉ là sự tiếc nuối, mà còn là minh chứng sau cùng cho thấy đằng sau diện mạo một kẻ phản quốc gian ác, vẫn tồn tại những rung động nhân bản và một tình yêu đầy bi kịch.
Thông qua lăng kính của “Sắc”, câu chuyện về một người phụ nữ loay hoay trong hành trình trưởng thành đã hóa thân thành một cuộc tình ám ảnh. Điều này xuất phát từ sự khác biệt căn bản giữa con chữ và khung hình. Văn học thường để lại những khoảng lặng để trí tưởng tượng tự do bay bổng, trong khi điện ảnh chọn cách phơi bày trực giác rồi mới dẫn dắt cảm xúc đi sâu vào những điều chưa nói. Chính vì vậy, hàng loạt cảnh quay không có trong trang sách đã được dựng lên để tạo nên một kịch bản đầy sức nặng. Dù cách diễn giải của Lý An có phần xa lạ với tinh thần nguyên bản của họ Trương, chúng ta vẫn phải thừa nhận rằng: giá trị lớn nhất nằm ở hành trình cảm xúc mà mỗi độc giả hay khán giả tự trải nghiệm khi đắm mình vào thế giới của Sắc, Giới.
Xuân Nghiêm
