Đạo diễn Đặng Nhật Minh được xem là một trong số những tên tuổi hàng đầu và là huyền thoại sống của nền điện ảnh Việt Nam. Nhắc đến ông, người ta nhớ ngay đến những bộ phim sâu lắng và giàu tính nhân văn như “Cô gái trên sông”, “Thương nhớ đồng quê”, “Mùa ổi”, “Bao giờ cho đến tháng Mười”,… Có thể nói, đạo diễn Đặng Nhật Minh đã góp phần không nhỏ trong việc vinh danh điện ảnh Việt Nam trên trường quốc tế, giúp khán giả thế giới hiểu hơn về đất nước và con người Việt Nam cả thời chiến lẫn thời bình.
“Tôi đến với điện ảnh bắt đầu bằng một sự tình cờ”
Sinh ra trong một gia đình “chỉ toàn những người làm nghề y và nghề dạy học”, đạo diễn Đặng Nhật Minh cho biết ông không có nỗi đam mê nào với môn nghệ thuật này ngoài sự hiếu kỳ của tuổi trẻ:
“Các đạo diễn điện ảnh khi nói về bước đường và sự nghiệp của mình thường hay bắt đầu bằng một câu: Tôi yêu điện ảnh từ nhỏ… Riêng tôi thành thật mà nói, tôi không có một niềm say mê nào từ thuở bé đối với lĩnh vực nghệ thuật này. Tôi đến với điện ảnh bắt đầu bằng một sự tình cờ, rồi tiếp theo là một chuỗi những sự tình cờ.”
Nếu không có những “sự tình cờ” ấy, có lẽ Đặng Nhật Minh đã nối nghiệp người cha đáng kính của mình là Giáo sư, Bác sĩ Đặng Văn Ngữ để trở thành một bác sĩ hoặc nhà khoa học. Bởi trước lúc hy sinh nơi chiến trường Thừa Thiên khói lửa, gia tài cụ để lại cho cậu con trai là một chiếc kính hiển vi gửi gắm niềm hy vọng của mình. Sau này, chính Giáo sư Nguyễn Hồng Phong (chồng người dì của Đặng Nhật Minh) đã trở thành người thầy đầu tiên dẫn dắt ông vào con đường nghệ thuật.
Từ một phiên dịch viên tiếng Nga cho các phim Liên Xô và đoàn chuyên gia về dạy tại trường Điện ảnh, Đặng Nhật Minh bắt đầu sự nghiệp đạo diễn từ những bộ phim tài liệu như: “Theo chân những người địa chất”, “Hà Bắc quê hương”, “Tháng Năm, những gương mặt”, “Nguyễn Trãi”.
Ngoài phim tài liệu, ông còn lấn sân sang mảng phim truyện và cho ra đời những tác phẩm như: “Những ngôi sao biển”, “Ngày mưa cuối năm” trước khi bắt tay thực hiện những bộ phim mang dấu ấn cá nhân của mình. Những bộ phim truyện đó, với ông, chúng hoàn thành xong mà không để lại tiếng vang gì. Dẫu vậy, nhờ “chẳng thấy mặn mà gì với những thứ kịch bản như thế” mà Đặng Nhật Minh mới nhận ra rằng: nếu đã không thích cái người ta viết thì hãy tự viết lấy xem sao.
“Làm phim là để giãi bày tâm sự cho người xem”
Đạo diễn Đặng Nhật Minh cho rằng, mỗi bộ phim là một thông điệp mang tính cá nhân của tác giả, đòi hỏi phải làm hết mình để chinh phục được khán giả, bằng xúc cảm và sự chân thành. Với ông, “làm phim là để nói lên suy nghĩ về cuộc đời, về con người, về xã hội mà mình đang sống với lòng mong muốn sao cho nó tốt đẹp hơn”.
Đặng Nhật Minh tránh lối làm phim theo trào lưu mà lựa chọn cho mình một hướng đi riêng: “Có một dạo tất cả đổ xô vào Nam làm phim về thành phố, nhất là sau khi Sài Gòn được giải phóng, với hy vọng bối cảnh đô thị lạ lẫm xa hoa sẽ hấp dẫn lắm.
Thế thì tôi ngược lên Lạng Sơn, làm phim “Thị xã trong tầm tay”. Khi người ta làm về thành phố tôi lại làm về nông thôn, như phim “Bao giờ cho đến tháng Mười”, “Thương nhớ đồng quê”. Khi người ta về nông thôn tôi lại ra thành phố, như các phim “Mùa ổi”, Trở về”. Cho nên tôi không bao giờ lặp lại mình, cũng không a dua theo trào lưu nào cả. Cảm xúc của chính tôi dẫn dắt cho tôi làm phim”.
Lối đi ấy còn thể hiện thông qua việc ông tự viết kịch bản và đạo diễn, thường là chuyển thể từ chính những truyện ngắn của mình, cốt là để thỏa sức nói về những vấn đề mà ông rung động, quan tâm.
Chính vì lẽ đó, kho tàng điện ảnh của ông luôn đạt đến sự thống nhất về mặt biểu đạt, cũng như khiến người xem cảm thấy ám ảnh, day dứt về thân phận con người và tâm tư dân tộc theo cách rất Đặng Nhật Minh.
Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, ông khẳng định: “Đối với tôi, làm phim là để giãi bày tâm sự cho người xem. Tôi không nghĩ nghệ thuật điện ảnh có thể cải tạo, thay đổi cái gì, mà chỉ giãi bày, an ủi những số phận thiệt thòi mà mình quan tâm. Còn mình chả làm được gì. Một anh đạo diễn một bộ phim thì làm được gì ghê gớm. Phim là do tôi tự viết. Tôi không thích thì tôi không viết. Vậy nên quan trọng của người viết là rút từ trong ruột mình ra, từ trong trải nghiệm để hình thành những câu chuyện”.
Xuyên suốt những tác phẩm điện ảnh lừng danh trong nước và quốc tế, khán giả hẳn đã nhận ra những tâm sự của một người đạo diễn đau đáu với thời cuộc, với nỗi đau mất mát của những số phận thiệt thòi quanh mình.
Một giáo sư về văn hóa phương Đông ở Hawaii đã kể với đạo diễn Đặng Nhật Minh rằng ông đã hơn 100 lần chiếu phim “Bao giờ cho đến tháng Mười” cho sinh viên xem, nhưng lạ thay, mỗi lần xem lại nhận ra những chi tiết mới, bởi trong đó chứa đựng cả văn hóa tâm linh, đời sống tình cảm của người Việt Nam.
“Tôi chỉ là người kể chuyện về đất nước mình”
Đó là lời nhận xét đầy giản dị của đạo diễn Đặng Nhật Minh khi nói về sự nghiệp điện ảnh đầy thành tựu của bản thân.
Tự nhận mình “không phải là người có những tìm tòi phát hiện mới mẻ về hình thức và ngôn ngữ điện ảnh”, song, không thể phủ nhận những chất riêng được thể hiện trong cách nghĩ và cách làm của Đặng Nhật Minh so với những nhà làm phim cùng thời. Ông đã vượt ra khỏi khuôn khổ thẩm mĩ của điện ảnh Cách mạng để nói lên tâm tư, tình cảm của bản thân và của cả dân tộc mình với thế giới.
Chính những điều đó đã tầm ảnh hưởng và sức vóc to lớn của đạo diễn Đặng Nhật Minh, đưa ông trở thành đại diện số một cho nền điện ảnh nước nhà.
Ở tuổi 81, khi đã bước sang cái dốc bên kia của cuộc đời, đạo diễn Đặng Nhật Minh vẫn làm việc bền bỉ và vẹn tròn tâm huyết với điện ảnh. “Hoa nhài”, tác phẩm điện ảnh khép lại cuộc đời làm nghề của ông, là bộ phim dài duy nhất của Việt Nam được chọn dự thi Liên hoan phim quốc tế Hà Nội lần thứ VI năm 2022.
Vẫn lấy chất liệu từ cuộc sống cá nhân như “Hà Nội mùa đông năm 46” hay “Mùa ổi”, bộ phim “Hoa nhài” là “những lát cắt của cuộc sống người Hà Nội dung dị, tinh tế, nhuần nhị, ngân lên tiếng ca sâu thẳm của tâm hồn người Hà Nội nhân nghĩa, tử tế, nhân văn”. Trước sau như một, đạo diễn Đặng Nhật Minh vẫn luôn chinh phục được khán giả bằng tất cả tài năng, xúc cảm và sự chân thành từ những thông điệp mang dấu ấn cá nhân.
Đan Thanh
