“Utopia” là thuật ngữ dùng để chỉ một xã hội lý tưởng, nơi mọi thứ đều hoàn hảo trên mọi phương diện. Đó là không tưởng theo đúng nghĩa đen: một nơi không có thật, chỉ tồn tại trong mộng tưởng. Bộ phim hoạt hình Disney “Zootopia” (2016) ngay từ tên gọi đã gợi liên tưởng tới utopia, khi ghép “zoo” (thế giới động vật) với “utopia” (xã hội không tưởng). Thành phố Zootopia được quảng bá là miền đất hứa của muông thú, nơi “ai cũng có thể trở thành bất cứ ai” – một thông điệp nghe quen thuộc như phiên bản hoạt hình của Giấc mơ Mỹ. Thật vậy, thị trưởng Lionheart của thành phố đã cổ vũ khẩu hiệu rằng ở Zootopia, bất kỳ ai, dù là chú voi khổng lồ hay sinh vật nhỏ bé, đều có thể sống, làm việc và vươn lên bằng chính nỗ lực của mình. Niềm tin vào một xã hội công bằng tuyệt đối, nơi mọi ước mơ đều thành hiện thực chính là viên ngọc trong chiếc vương miện utopia mà Zootopia đội lên.
Tuy nhiên, giống như giấc mơ Mỹ, lời hứa đẹp đẽ “ở đây ai cũng có thể là bất cứ điều gì” sớm bộc lộ những vết nứt thực tế. Zootopia không phải thiên đường hoàn hảo như những tấm poster đầy màu sắc gợi ý.
Thứ bậc ẩn sau “thiên đường muông thú”
Zootopia hiện lên như đô thị đa văn hóa của loài vật, có Quảng trường Sahara nóng bức cho cư dân sa mạc, có Tundratown lạnh giá cho cư dân xứ tuyết. Tất cả nhằm chứng minh rằng mọi loài đều được chào đón và tôn trọng. Nhưng nếu quan sát kỹ, ta sẽ thấy một hệ thống phân tầng xã hội ngấm ngầm tồn tại dưới lớp vỏ utopia đó. Không phải ngẫu nhiên mà sư tử làm thị trưởng, trâu rừng làm cảnh sát trưởng, trong khi thủ khoa của học viện cảnh sát – cô thỏ Judy Hopps chỉ có thể xé vé phạt đỗ xe. Sự sắp xếp vị trí quyền lực theo “thứ bậc tự nhiên” này gợi nhắc một trật tự xã hội quen thuộc: những kẻ thuộc nhóm thú săn mồi lớn, mạnh (ẩn dụ cho tầng lớp thống trị) thì nắm quyền hành, còn các giống loài nhỏ bé hơn đành chấp nhận vai trò thấp kém. Ngay cả trong thành phố tưởng như bình đẳng tuyệt đối, định kiến về “kẻ mạnh – kẻ yếu” vẫn len lỏi quyết định ai được phép làm gì. Bộ máy cảnh sát của Zootopia là một ví dụ châm biếm sắc sảo: nữ thỏ Judy trở thành ca khó tin và bị cô lập trong môi trường toàn động vật to xác và… toàn là nam giới. Chi tiết này tinh tế đề cập tới bất bình đẳng giới một cách hài hước: vì Judy là nữ, ước mơ của cô bị xem là ngớ ngẩn và cô phải nỗ lực gấp nhiều lần nam giới để được công nhận. Nói cách khác, đặc quyền vẫn thuộc về những nhóm thống trị truyền thống, như trong Zootopia là thú đực to lớn, tương tự như xã hội loài người nơi đàn ông hay người thuộc đa số nắm giữ ưu thế.
Sự tồn tại của thứ bậc ẩn này đã bác bỏ phần nào luận điệu cổ tích về Zootopia như một utopia hoàn hảo. Nó cho thấy giấc mơ Mỹ phiên bản động vật không hề vận hành trên một mặt phẳng công bằng tuyệt đối. Ngược lại, những rào cản vô hình luôn chực chờ để kéo tụt những kẻ ngoại lệ dám bước qua giới hạn. Judy Hopps chính là kẻ ngoại lệ đó: cô đã “dám” chen chân vào một thế giới vốn mặc định không dành cho mình. Thái độ trịch thượng của sếp Bogo và sự thờ ơ của đồng nghiệp đối với Judy chẳng khác nào những cái nhún vai trong xã hội thực khi một người thuộc nhóm yếu thế cố gắng tham gia vào lĩnh vực vốn do nhóm mạnh nắm giữ. Sự phân tầng xã hội tinh vi này chính là vết rạn đầu tiên trên bức tường utopia của thành phố Zootopia.
Định kiến chủng loài: Ẩn dụ bất bình đẳng sắc tộc
Không chỉ dừng ở phân tầng, Zootopia còn phơi bày một vấn đề nóng: định kiến và kỳ thị chủng loài. Thế giới muông thú của phim thực chất là một tấm gương phản chiếu những xung đột sắc tộc của xã hội loài người. Trong phim, thú săn mồi và thú ăn cỏ đã “tiến hóa” để chung sống văn minh, nhưng sự khác biệt bản chất giữa hai nhóm này vẫn âm ỉ những lo sợ và thiên kiến. Các loài ăn cỏ (đa số dân cư) luôn dè chừng loài ăn thịt, coi họ là mối nguy tiềm tàng “dù thế nào đi nữa cũng phải cẩn thận”. Ngược lại, động vật ăn thịt dù chỉ chiếm 10% dân số Zootopia, chưa bao giờ được hoàn toàn nhìn nhận như những công dân “bình thường” trong mắt cộng đồng. Ẩn dụ ở đây quá rõ ràng: nhóm thiểu số luôn bị soi mói và nghi kỵ bởi nhóm đa số. Chi tiết này gợi lên thực trạng xã hội Mỹ, nơi người da màu (khoảng 13% dân số) vẫn thường xuyên bị coi là mối nguy trong cộng đồng y hệt cách các loài ăn thịt bị nhìn nhận tại Zootopia. Tội phạm xảy ra, người ta đổ lỗi cho thiểu số; kinh tế khó khăn, họ bảo do dân nhập cư lười biếng. Zootopia vì vậy đã khéo léo sử dụng kỳ thị chủng loài như tấm áo khoác ẩn dụ cho phân biệt chủng tộc và bất bình đẳng xã hội ở đời thực.
Điều đáng nói là ban đầu hầu hết cư dân Zootopia mù quáng tin rằng xã hội của họ đã công bằng và hòa hợp. Sự lạc quan vô tư ấy kéo dài cho đến khi hàng loạt biến cố “thú săn mồi phát cuồng” xảy ra, phơi bày sự thật phũ phàng: định kiến chưa bao giờ biến mất, nó chỉ nằm vùng chờ dịp bùng nổ. Khi nỗi sợ hãi bị kích động, lý tưởng utopia tan vỡ trong chớp mắt: hàng xóm bắt đầu nghi ngờ lẫn nhau, bạn bè trở mặt thành thù. Cảnh hỗn loạn ở thành phố Zootopia khi xung đột bùng lên chính là lời nhắc nhở chua chát rằng một xã hội ngụy utopia: nơi người ta tưởng là công bằng thực chất rất mong manh. Niềm tin mù quáng vào “giấc mơ đẹp” bị đánh thức đột ngột hóa thành nỗi hoảng loạn tập thể.
Judy Hopps: Lý tưởng và sự tỉnh ngộ
Judy Hopps hiện thân cho những người trẻ ôm ấp lý tưởng cao đẹp về một thế giới không còn rào cản. Ngay từ đầu phim, Judy đã tin tưởng mãnh liệt vào phương châm “Anyone can be anything” (Ai cũng có thể trở thành bất cứ điều gì). Niềm tin lạc quan ấy giúp cô thỏ nhỏ bền bỉ vượt qua định kiến quê nhà để trở thành nữ cảnh sát thỏ đầu tiên của Zootopia. Judy bước vào thành phố lớn với đôi mắt lấp lánh, tin rằng chỉ cần làm việc chăm chỉ và giữ vững niềm tin, cô sẽ thay đổi được thế giới. Hình ảnh Judy tạm biệt bố mẹ trên sân ga, ôm khát vọng “lên thành phố lập nghiệp” phảng phất bóng dáng những người trẻ Mỹ rời thị trấn nhỏ lên đường tìm Giấc mơ Mỹ cho riêng mình. Disney đã khắc họa Judy như một mẫu hình lý tưởng: chăm chỉ, tốt nghiệp thủ khoa, quyết tâm chứng tỏ bản thân. Khán giả ban đầu có thể nghĩ Judy sẽ “làm nên chuyện” ngay vì xét cho cùng đây là phim gia đình. Nhưng Zootopia đã rất tỉnh táo khi nhanh chóng dội gáo nước lạnh hiện thực vào cô thỏ mơ mộng.
Ngay ngày đầu làm việc, Judy nhận hàng loạt cú sốc: tài năng của cô bị ngó lơ, cô bị điều xuống làm công việc thấp kém nhất, và mọi nỗ lực xung phong đều bị chặn đứng. Cú vấp đầu đời ấy thực chất là bài học vỡ lòng về Giấc mộng Mỹ: xã hội không hề vận hành công bằng như ta tưởng. Đáng nói hơn, Judy không chỉ là nạn nhân của định kiến mà còn mang trong mình những định kiến vô thức. Cô mang theo bình xịt chống cáo trong túi áo (định kiến từ gia đình), và trong một khoảnh khắc thiếu cẩn trọng, chính Judy đã phát ngôn kỳ thị về sinh học loài thú ăn thịt tại buổi họp báo, gây tổn thương đến người bạn cáo của mình. Thất bại này của Judy khi ý tốt và ngây thơ lại tiếp tay cho định kiến là cú tát sau cuối khiến cô bừng tỉnh khỏi ảo tưởng. Judy nhận ra thế giới phức tạp hơn những slogan cô thuộc lòng; rằng bản thân cô cũng phải phản tỉnh và vượt qua thiên kiến cá nhân trước khi “cứu thế giới”. Hành trình của Judy vì thế vừa là cú tỉnh ngộ cay đắng, vừa là quá trình trưởng thành cần thiết: cô học cách xin lỗi, hạ cái tôi xuống để lắng nghe người khác và hiểu rằng thay đổi hệ thống không thể chỉ bằng lý tưởng màu hồng mà cần bằng cả sự khiêm tốn và thấu hiểu thực tế.
Đáng quý là Judy không vì vỡ mộng mà bỏ cuộc. Trái lại, sau khi nhận ra những góc tối của xã hội, cô càng quyết tâm thay đổi nó một cách thực tế hơn. Judy biết dựa vào tình bạn với Nick và chấp nhận cần hợp tác thay vì đơn độc cứu thế giới như “nữ anh hùng”. Cô cũng nhận ra giá trị của việc thích nghi: sẵn sàng rời bỏ huy chương và danh hiệu để quay về quê nhà suy ngẫm, rồi trở lại với trái tim rộng mở hơn. Cuối cùng, Judy đã góp phần phơi bày âm mưu kẻ ác, hòa giải xung đột và thực hiện đúng chức trách của một cảnh sát: bảo vệ kẻ yếu và đem lại công lý. Điều thú vị là Zootopia không để Judy biến thành “cứu tinh hoàn hảo” của thành phố, những định kiến xã hội không tự dưng biến mất hoàn toàn sau chiến công của cô. Nhưng Judy đã thay đổi, cô không còn là cô thỏ ngây thơ của đầu phim, mà là một công dân ý thức sâu sắc về mặt trái của utopia và biết cách tiếp cận nó bằng đôi chân trên mặt đất.
Nick Wilde: Sản phẩm của sự loại trừ có hệ thống
Nếu Judy là hiện thân của chủ nghĩa lý tưởng bị cuộc đời tát tỉnh, thì Nick Wilde chính là tấm gương phản chiếu một thực tế khác: hệ quả của sự kỳ thị có hệ thống dồn nén qua năm tháng. Trái ngược với Judy, Nick bước vào đời với con mắt già dặn, từng trải của kẻ bên lề xã hội. Anh sinh ra là loài săn mồi thiểu số trong một thế giới đầy định kiến, và Nick thấm thía điều đó từ khi còn rất nhỏ. Tuổi thơ của Nick từng le lói ước mơ hòa nhập: cậu cáo nhỏ từng muốn tham gia đội Hướng đạo cùng các bạn thú ăn cỏ, khao khát được chấp nhận. Nhưng đáp lại cậu là bạo lực và sỉ nhục, những kẻ định kiến đã chụp rọ mõm chú cáo chỉ vì cho rằng “cáo nào cũng gian xảo, nguy hiểm”. Ngày hôm đó, cậu bé Nick hiểu một thông điệp tàn nhẫn: xã hội này sẽ không bao giờ chấp nhận một con cáo tốt. Và thế là Nick từ bỏ ước mơ, tự nhủ rằng “nếu mọi người chỉ xem cáo là kẻ lừa đảo, thì tốt nhất mình cứ sống đúng như điều họ nghĩ” – một lời tuyên bố đau lòng cho thấy định kiến hệ thống có thể bóp chết niềm tin vươn lên của cá nhân. Nick trưởng thành trở thành một kẻ lừa đảo chuyên nghiệp, bề ngoài láu cá bất cần, như thể chấp nhận vai diễn xã hội đã áp đặt lên anh.
Thế nhưng, ẩn sau vẻ giễu cợt chua cay, Nick Wilde là một nhân vật vô cùng thú vị và đa chiều. Anh có trí thông minh đường phố, sự hiểu biết cặn kẽ về những bất công của Zootopia, và dùng sự mỉa mai làm vũ khí sinh tồn. Chính Nick là người đầu tiên tạt gáo nước lạnh vào ảo tưởng của Judy và cũng bộc lộ thế giới quan của Nick: anh không tin vào phép màu cổ tích. Tất cả những gì Nick tin là hiện thực trần trụi mà anh từng nếm trải, rằng xã hội vốn dĩ không công bằng, và thiểu số như anh chỉ còn cách thích nghi bằng tiểu xảo. Sự hoài nghi của Nick chính là sản phẩm của nhiều năm bị loại trừ: anh hiểu hệ thống được thiết lập để chống lại mình, nên thay vì chiến đấu vô ích, anh chọn cách luồn lách bên lề.
Dẫu vậy, Zootopia không khắc họa Nick như một kẻ hoàn toàn vô vọng hay tha hóa. Trái tim anh cáo này chưa thực sự “hoá đá”. Bằng chứng là sâu thẳm bên trong, Nick vẫn khao khát được tôn trọng và công nhận. Điều đó thể hiện rõ khi Judy vô tình xúc phạm các loài ăn thịt, Nick đã tổn thương và giận dữ rời bỏ cô, cho thấy anh không hề dửng dưng với định kiến như vẻ ngoài. Tình bạn nảy nở giữa Nick và Judy chính là chìa khóa cứu rỗi cả hai nhân vật: Judy cần Nick để nhìn rõ mặt trái xã hội, còn Nick cần Judy để tìm lại niềm tin đã đánh mất. Về bản chất, Nick Wilde là một người tốt bị đẩy vào vai phản diện bởi định kiến xã hội. Khi Judy trao cho Nick cơ hội chứng tỏ bản thân (mời anh làm cộng sự điều tra vụ án), Nick đã không bỏ lỡ: anh dùng kiến thức và kỹ năng của mình giúp phá án và thậm chí sẵn sàng đặt mạng sống vào hiểm nguy để bảo vệ Judy. Khoảnh khắc Nick quyết định gia nhập lực lượng cảnh sát ở cuối phim là một chi tiết đắt giá: hệ thống đã bài xích anh năm xưa, nay phải thay đổi để chào đón anh – một “kẻ ngoài lề” trở thành người thực thi pháp luật. Đó là cái kết đẹp cho nhân vật Nick, nhưng quan trọng hơn, nó truyền tải một thông điệp xã hội: khi định kiến hệ thống được tháo bỏ, những người từng bị gạt ra ngoài rìa hoàn toàn có thể vươn lên và đóng góp tích cực cho cộng đồng. Nick Wilde, từ chỗ là “sản phẩm lỗi” của Zootopia, đã chứng minh rằng bản thân anh có thể làm được những điều tốt đẹp không thua kém ai nếu xã hội tạo cơ hội công bằng.
Giấc mơ Mỹ: Lý tưởng và hiện thực
Zootopia không chỉ kể câu chuyện của thế giới động vật biết nói. Bộ phim thực chất đang mở một cuộc đối thoại về Giấc mơ Mỹ và những mâu thuẫn trong lòng xã hội Mỹ. Khẩu hiệu “Anyone can be anything” nghe như phiên bản hoạt hình của câu chuyện cổ tích “đất Mỹ, cơ hội cho mọi người”. Chính Judy và Nick là hai thái cực của câu chuyện ấy: Judy đại diện cho chủ nghĩa lý tưởng Mỹ – tin rằng chỉ cần cố gắng là sẽ thành công; Nick tượng trưng cho hiện thực Mỹ – nơi xuất thân, định kiến và hệ thống có thể bóp nghẹt ước mơ. Sự tương tác giữa họ vẽ nên một bức tranh chân thực hơn về American Dream: có những Judy may mắn thành công, nhưng cũng có vô vàn Nick phải gắng sống trong định kiến.
Bộ phim làm nổi bật một nghịch lý: xã hội Zootopia (cũng như xã hội Mỹ) luôn hô hào bình đẳng, nhưng sự thật là định kiến ăn sâu bén rễ khiến bình đẳng chỉ như một lớp sơn trang trí. Các nhà lãnh đạo ở Zootopia cố gắng phổ quát hóa tư tưởng hòa hợp, thậm chí tô vẽ sự bình đẳng để trấn an dân chúng. Nhưng sâu bên dưới, như phim chỉ ra, luôn tồn tại “sự khinh thường ngấm ngầm” giữa các nhóm loài, một ẩn dụ cho mâu thuẫn sắc tộc chưa bao giờ được giải quyết triệt để ở Mỹ. Zootopia càng văn minh hiện đại bao nhiêu, định kiến lại càng tinh vi bấy nhiêu. Người ta có thể không còn phân biệt đối xử công khai, nhưng vẫn có những khuôn mẫu mặc định: thỏ thì hiền lành yếu ớt, cáo thì xảo trá gian manh, sư tử thì oai vệ lãnh đạo, voi thì kém tinh tế (như chi tiết về trí nhớ của voi)… Những định kiến ngầm đó tương ứng với vô số stereotype trong xã hội Mỹ: giới tính, màu da, tôn giáo, giai cấp, nghề nghiệp, vùng miền, v.v. Zootopia đã mượn hình ảnh muông thú để soi chiếu hiện thực: nhiều người Mỹ cũng tin đất nước mình là “thiên đường của cơ hội”, cho tới khi họ va phải bức tường vô hình của phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng kinh tế, bất công giới tính… Lý tưởng về một “society where anyone can be anything” đẹp đẽ, nhưng phim nhắc khéo rằng liệu có ai tự hỏi: bất cứ ai đó thực sự đã được trao cơ hội ngang nhau hay chưa?
Dưới lăng kính châm biếm nhẹ nhàng mà thâm thúy của Zootopia, Giấc mơ Mỹ hiện ra vừa rực rỡ vừa chua chát. Rực rỡ ở chỗ nó tiếp thêm động lực và hy vọng cho bao thế hệ (như Judy đã nuôi giấc mơ và quyết liệt theo đuổi). Nhưng chua chát ở chỗ, giấc mơ ấy đôi khi giống như củ carot treo trước mũi hấp dẫn nhưng luôn lùi xa nếu chiếc gậy hệ thống cứ kéo nó ra khỏi tầm với của những kẻ thiệt thòi. Bộ phim đặt ra một thực tế: niềm tin mù quáng vào lý tưởng “cứ cố gắng sẽ thành công” có thể khiến người ta ngủ quên trước bất công, cho đến khi hiện thực bóp nghẹt niềm tin ấy. Lý tưởng hóa xã hội thành utopia vô hình trung trở thành cái bẫy ru ngủ, khiến cả tập thể chủ quan trước những bất công dai dẳng.
Hy vọng từ sự tỉnh mộng
Điều làm xã hội trong Zootopia trở nên đáng giá là phim không hề tô hồng hiện thực. Zootopia cuối phim không lập tức biến thành thiên đường không tì vết, vẫn sẽ có những khác biệt, vẫn cần thời gian để hàn gắn vết thương của sự kỳ thị lâu năm. Thông điệp kết phim vì thế mang dư vị phản tư hơn là tự mãn: cứ mơ về một thế giới tốt đẹp, nhưng đừng quên nhìn thẳng vào những gì chưa tốt để chung tay sửa chữa. Bộ phim khép lại, nhưng những câu hỏi nó đặt ra về định kiến và sự phân biệt vẫn còn đó. Zootopia sau cùng là một câu chuyện cổ tích hiện đại rất “đời”: vỡ mộng không phải để tuyệt vọng, mà là để tỉnh táo xây dựng hy vọng một hy vọng không dựa trên ảo tưởng, mà trên sự thấu hiểu và quyết tâm thay đổi thực tại.
Nguyễn Bình Nhân Ái
