Hieronymus Bosch (1450?-1516) là một trong những họa sĩ bí ẩn đối với nền lịch sử hội họa, bởi ông đã phá vỡ mọi truyền thống lẫn quy tắc của nghệ thuật tôn giáo châu Âu. Bosch đã tạo ra “The Garden of Earthly Delights” miêu tả nỗi ám ảnh kinh hoàng theo cách mà đến tận nhiều thế kỷ sau vẫn sẽ còn ảnh hưởng đến giới hội họa nói chung và phong cách Siêu thực nói riêng.
Sinh ra và lớn lên trong một gia đình giàu truyền thống nghệ thuật ở Hà Lan, có ông là Johannes Thomaszoon van Aken, một họa sĩ có sức ảnh hưởng lớn vào đầu thế kỷ 15 ở thành phố s-Hertogenbosch (còn gọi là Den Bosch) và gia đình ông nội có 5 người con và trong đó 4 người đều theo nghiệp vẽ. Từ nhỏ, Bosch đã được bố và các chú của mình dạy từng nét vẽ đầu tiên.
Vào ngày 13 tháng 6 năm 1463, một ngọn lửa bốc lên và thiêu rụi gần 4,000 ngôi nhà, quét qua thành phố s-Hertogenbosch gắn liền với tuổi thơ của họa sĩ, để lại tro tàn và nỗi đau cho cậu bé Bosch lúc bấy giờ.
Nhà sử học hội họa Claire Selvin cho rằng ông đã phải chứng kiến sức nóng khủng khiếp từ trận hỏa hoạn xen lẫn là khói, mùi cháy khét đến đen kịt cùng sự mất mát và đau thương. Và có lẽ, mảng kí ức về trận hỏa hoạn đã ảnh hưởng không nhỏ đến các tác phẩm sau này với những ngọn lửa, cột khói trải dài ở phía sau chủ thể.
Các tranh của ông chủ yếu tập trung về vấn đề ở xã hội đương thời như môi trường, văn hóa và chính trị. Bức tranh “The Garden of Earthly Delights” (Khu vườn lạc thú trần tục, 1490-1510) cũng không phải ngoại lệ khi khai thác những hình ảnh tôn giáo, qua đó nói lên phẩm chất của con người, cuộc chiến bất tận của nhân loại giữa ham muốn và đạo đức.
“The Garden of Earthly Delights” được chia làm ba phần, tượng trưng cho ba thế giới là thiên đường, trần gian và địa ngục.
Thiên đường – nơi muôn loài sinh sôi
Phần đầu tiên tượng trưng cho thế giới thiên đường, tái hiện điển tích trong Kinh thánh giữa Adam và Eva, là nơi cây cối, con người, sinh vật trù phú, sinh sôi và nảy nở.
Tuy nhiên, nếu nhìn kĩ, ngoài những sinh vật quen thuộc như voi, khỉ, gấu túi trên cánh đồng thảo nguyên, nơi đây còn có sinh vật kì dị như chó hai chân, chim miệng ếch đang ăn tươi nuốt sống một con cóc và trườn lên từ vũng nước là loài bò sát ba đầu với thân dài, màu xám xịt.
Trên thiên đường, vốn là nơi bình yên, vẫn tồn tại những sinh vật kì dị, mang lại cảm giác bất an như điềm báo cho người xem về hai thế giới hỗn loạn tiếp theo.
Trần gian – nơi mọi ham muốn được phơi bày
Phần giữa bức tranh “The Garden of Earthly Delights” là trần gian, nơi tràn ngập hàng ngàn người khỏa thân với hoạt động đa dạng từ săn bắn, nhảy múa, thậm chí là thân mật trong một khu vườn lớn.
Điểm nổi bật ở giữa khu vườn là sự tỉ mỉ đến từng chi tiết, đó là hình ảnh một nhóm người cố gắng bò vào quả trứng khổng lồ, là một con cú nhiều chân đang nhảy múa hoặc là con mèo có sừng trên đầu trông giống với kì lân. Phía xa là hình ảnh của những kiến trúc mang hình dáng thiên nhiên, cây cối kì lạ.
Tất cả như ngầm ám chỉ những dục vọng ẩn giấu và sự hoan lạc tột độ, nơi không bất kì phép tắc nào được tuân theo. Và đây có thể là thế giới chúng ta, nơi những người xem bức tranh, sẽ trải qua nếu mà không có bất kì thứ gì kìm kẹp suy nghĩ của con người như pháp luật hay đạo đức.
Rồi nó cũng sẽ trở thành một thế giới hỗn loạn như trong bức tranh, nơi đúng cũng thành sai và cái sai lại được chấp nhận, thậm chí là tôn vinh. Tuy nhiên, suy cho cùng, cái xấu xa sẽ được ngăn chặn nếu con người dừng bàng quan, vô cảm. “The Garden of Earthly Delights” như lời cảnh tỉnh chúng ta trước những điều đó.
Địa ngục – nơi kẻ phạm tội bị trừng phạt
Đến với phần cuối, tác giả mô tả chốn địa ngục lầm than với đủ loại hình phạt thống khổ và đau đớn, giằng xéo và giày vò dành cho kẻ thỏa mãn ham muốn mà phạm phải điều cấm.
Ở góc trái bức tranh là hình ảnh con lợn mặc áo nữ tu đang quyến rũ người đàn ông kí vào giao ước với quỷ dữ, một con quỷ nuốt sống các nạn nhân như sự trừng phạt và thải họ vào hố phóng uế. Đằng xa, một con quỷ chỉ huy dàn nhạc giao hưởng trong đám tang với bản nhạc được xăm lên cơ thể người đàn ông.
Tương truyền, những kẻ nói dối trá sẽ bị đóng đinh vì trên chiếc đàn khổng lồ và trở thành một phần nhạc cụ trong đám tang chính mình. Giai điệu bản nhạc nghe như thế này:
Ở trung tâm là người đàn ông to lớn với đôi chân là những cái cây, nhiều người tin rằng khuôn mặt của người đàn ông là bức chân dung tự họa của họa sĩ.
Bức tranh ẩn chứa nhiều tầng ý nghĩa và người xem có thể dành hàng giờ để bóc tách từng lớp và khám phá ra thông điệp thực sự đằng sau lớp vỏ dày cộm, gai góc. Tuy nhiên, người viết xin mạn phép đưa ra quan điểm về ý nghĩa bức tranh. Đằng sau tất cả hình tượng kì dị đó lại là thông điệp về lòng tham, sự thỏa mãn thứ phù phiếm bên ngoài mà quên đi cách âu yếm tâm hồn bên trong:
Cái chết, cuối cùng sẽ đến
Xói mòn đi ham muốn trần thế
Ai ơi lắng nghe đôi điều
Chớ đắm chìm trong cõi u mê
▶︎ Đọc thêm: David Huggins: Gã họa sĩ bị người ngoài hành tinh cưỡng bức
Bức tranh “The Garden of Earthly Delights” của Hieronymus Bosch đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều họa sĩ sau này. Một trong số đó phải kể đến bức tranh về Ubik trong manga Berserk của Kentaro Miura. Tuy là một bức “phóng tác”, song phiên bản của Miura đã có những sáng tạo riêng nhằm thể hiện ý đồ về nhân vật của mình. Hơn nữa, đây có thể xem là cách mà Kentaro Miura tri ân họa sĩ quá cố người Hà Lan, người mà Miura hâm mộ và tôn kính.
Quốc Tuấn
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] How Did Bosch’s Garden Of Earthly Delights Influence Surrealism? (thecollector.com)
[2] The Disturbing Paintings of Hieronymus Bosch – YouTube
