Nếu tới một triển lãm tranh trừu tượng, bạn sẽ không khó để nghe được những nhận xét kiểu như: “Tranh này không có ý nghĩa gì cả”, hay “Chẳng hiểu họa sĩ muốn nói gì”. Hoặc có khi chính bạn cũng đã từng nghĩ như thế. Vậy với một người không theo học nghệ thuật, làm thế nào để hiểu và thưởng thức được tác phẩm trừu tượng?
Tranh trừu tượng thách thức khán giả
Thay vì thể hiện trung thực và giống thật đối tượng, nghệ thuật trừu tượng nhìn vào các khía cạnh phi biểu hình (non-objective) của hình dạng, hình khối, màu sắc và đường nét. Thông qua tác phẩm trừu tượng, người nghệ sĩ khám phá các ý tưởng vượt ra ngoài bức tranh và sự tồn tại vật chất của chúng ta.
Không có sự vật hữu hình, hội họa trừu tượng khuyến khích người xem tương tác với chúng ở một tầng sâu hơn. Người xem được giao nhiệm vụ giải mã và kết nối với tác phẩm thông qua suy nghĩ chủ quan và tình cảm bản thân, qua đó tạo nên sự tương tác trực tiếp và cá nhân giữa người xem và tác phẩm tranh trừu tượng.
Chúng ta thấy nghệ thuật trừu tượng khó hiểu vì từ khi con nhỏ, trí óc của chúng ta đã được rèn luyện để tìm ra câu trả lời đúng, không có chỗ cho tư duy sáng tạo hoặc suy diễn nghệ thuật. Thật không may đó chính là cách mà nhiều người, trong đó có thể có cả bạn và tôi, cũng đang mắc phải khi nhìn ngắm tác phẩm tranh trừu tượng.
Jackson Pollock, họa sĩ trừu tượng quan trọng của thế kỷ 20, từng nói: “Tranh trừu tượng thì phải trừu tượng. Nó thách thức anh. Từng có một nhà phê bình viết rằng tranh của tôi chẳng có khởi đầu lẫn kết thúc. Ông ấy không có ý khen tôi, nhưng đó lại đúng là một lời khen”. Thông qua tác phẩm trừu tượng, người nghệ sĩ hiểu rằng khán giả phải tự mình chiêm ngưỡng và diễn giải tác phẩm đó theo cách riêng.
Ngắm nhìn màu sắc và sự chuyển động
Bây giờ hãy thử cùng ngắm nghía một tác phẩm tranh trừu tượng.
Dưới đây là bức tranh Trừu tượng với màu đỏ và đen (Abstraction in Red and Black) của họa sĩ J. Eugene Grigsby, sáng tác năm 1963. Đây là một cái tên tuyệt vời cho tranh trừu tượng bởi nó chẳng mang hàm nghĩa gì cả. Nó không cho bạn biết ý đồ, tâm tư hay mục đích của tác giả. Bạn được quyền hoàn toàn tự do suy nghĩ.
Có nhiều kiểu trừu tượng: trừu tượng chút ít, một phần hoặc hoàn toàn. Ở đây là một bức trừu tượng hoàn toàn, cho nên bạn đừng mong nhận dạng được “chủ thể” hay “sự vật” nào trong tranh. Thay vào đó, bạn sẽ thấy màu sắc, sự chuyển động và cảm giác dấy lên bên trong bạn trong khi ngắm tranh.
Bức tranh sơn dầu trên vải này cho ta thấy một sự bùng nổ của màu sắc, mỗi màu đều nổi bật theo cách riêng, trong khi tổng thể vẫn có sự thống nhất.
Bắt đầu từ rìa phía trên, bạn thấy màu đen lấp đầu phần trên cùng của bức tranh, ngoại trừ rìa phía trên bên phải có xuất hiện một khoảng nhỏ màu vàng và cam. Đưa mắt xuống phía dưới, bạn bắt gặp màu đỏ rực che phủ phần lớn bức tranh.
Đang đắm chìm trong màu đỏ, bạn nhận thấy màu đen bắt đầu trở lại. Nhìn trên trái, bạn gặp màu xám gặp gỡ màu đỏ và đen. Còn khi nhìn sang phải, bạn thấy một khoảng nhỏ màu xanh dương sẫm kết nối với màu xanh lục sáng và tiếp nối sang màu cam.
Một vùng quan trọng màu vàng rực rỡ quay trở lại ở phần dưới bên phải của bức tranh. Nhìn rìa dưới bức tranh, màu vàng gặp gỡ màu xám, và thấy xuất hiện sắc hồng.
Ghi nhận cảm giác và tự do suy nghĩ
Khi ngắm nghía các màu sắc, bạn suy nghĩ gì?
Điều cốt yếu cần phải nhớ là không tồn tại câu trả lời đúng hay sai. Màu sắc là đối tượng chính trong bức tranh của Grigsby, nhưng sự chuyển động và cảm giác cũng là một đối tượng quan trọng cho các tác phẩm tranh trừu tượng.
Như đã nói ở trên, sự thất vọng thường nảy sinh khi ngắm nhìn tác phẩm tranh trừu tượng và cố gắng lần tìm ra một lý giải “đúng”. Không phải bao giờ người nghệ sĩ cũng muốn gửi gắm một câu chuyện trực tiếp tới bạn. Thay vì cố gắng tìm mở đầu và kết thúc cho một câu chuyện, hãy để cặp mắt và trái tim dẫn dắt bạn.
Khi bạn thấy màu đỏ, bạn nghĩ gì? Bạn liên tưởng tới điều gì? Máu, chiến tranh, cuồng nộ, đam mê, tình yêu? Thế còn màu đen? Bóng đêm, tuyệt vọng, địa ngục? Quyền lực hay kiêu hãnh? Còn màu vàng? Bạn liên tưởng tới mặt trời hay một loài hoa yêu thích?
Màu xám có khiến bạn nghĩ tới những ngày dông bão hoặc màu của một con cún cưng không? Màu xanh nhắc bạn nhớ tới bầu trời hay đại dương? Màu đó có mang tới cảm giác man mác buồn hay thanh thản? Khi thấy màu xanh lục, bạn nhớ tới vết bẩn màu lục trên áo hay màu của đồng đô la?
Với cá nhân tôi, nhìn bức tranh này tôi nhớ tới những cảnh máu me và bạo lực trong bộ phim hành động mới xem gần đây. Bạn thì sao? Hãy để tất cả những câu trả lời tìm tới bạn một cách tự nhiên. Đừng cố vắt óc suy nghĩ. Cũng đừng nghĩ sâu xa quá mức.
Nếu bạn hỏi mười người thì hẳn mỗi người sẽ cho bạn một câu trả lời hoàn toàn khác nhau. Vậy thì ai đúng? Tất cả đều đúng, bởi cho dù có khác biệt thế nào so với phần con lại đi chăng nữa, mỗi câu trả lời đều là một cách diễn giải cá nhân về tác phẩm tranh trừu tượng.
Nghệ thuật trừu tượng yêu cầu bạn tự mình nghĩ và diễn giải mọi thứ, theo cách hoàn toàn tự do. Có thể bạn không thích tất cả tác phẩm tranh trừu tượng bạn thấy, nhưng hy vọng rằng bạn sẽ dành cho chúng một lần ngắm nhìn thứ hai và cho phép trí tưởng tượng, óc sáng tạo của bạn hoạt động.
Vẻ đẹp của nghệ thuật trừu tượng nằm ở chỗ tác phẩm bắt đầu từ tâm trí của người nghệ sĩ và kết thúc ở tâm trí của chính bạn.
Đan Thanh (tổng hợp)
