Thoạt nhìn, ấn tượng ban đầu về bức tranh “Portrait of a Woman of the Hofer Family” là nụ cười của người phụ nữ trẻ, toát lên vẻ nhân hậu và trìu mến. Với chiếc khăn trùm đầu cùng bộ quần áo hoa văn tinh xảo đặc trưng, cô gái trong tranh tiêu biểu cho những người phụ nữ quý tộc thời Trung cổ. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nhất, như tạo ra sự tương phản, lại đến từ chi tiết con ruồi ở trên chiếc khăn. Liệu đây là sơ suất hay ý đồ của họa sĩ?
Nguồn gốc bức tranh
Ngược dòng thời gian, bức tranh “Portrait of a Woman of the Hofer Family” (Chân dung người phụ nữ ở gia đình Hofer) có niên đại vào khoảng năm 1470 do một họa sĩ vô danh ở Tây Nam nước Đức. Chúng ta không có bất kì thêm chút thông tin nào về họa sĩ hay người phụ nữ thực sự trong tranh là ai và tất cả chỉ là suy đoán hoặc giả thuyết.
Người phụ nữ xuất hiện với chiếc khăn che đầu với kiểu “wimples” của phụ nữ thời Trung cổ, được tạo thành từ một mảnh vải lớn quấn quanh cổ và cằm, che đỉnh đầu và thường được làm bằng vải lanh hoặc lụa (để tạo ra nếp nhăn khi ủi). Vào thời kỳ đó, ở Bắc và Tây Âu, những người phụ nữ đã kết hôn phải đội một loại khăn che đầu bởi họ không được phép để lộ mái tóc của mình. Phong cách này được biết đến với cái tên “kruseler” trong tiếng Đức.
Dựa trên độ tinh xảo của trang phục cùng những chiếc nhẫn bằng vàng, người phụ nữ trong bức tranh “Portrait of a Woman of the Hofer Family” được cho rằng có xuất thân từ gia đình giàu có. Bởi ở thời điểm đó, những thứ xa xỉ cô đang có cùng với việc thuê họa sĩ vẽ chân dung vốn là điều chỉ có ở lãnh chúa hay những gia đình thương gia.
Nét đẹp của cô thực sự được tôn lên bởi đôi bàn tay tài hoa người họa sĩ. Cô chuẩn bị cho mình bộ cánh đẹp nhất với làn da mịn màng đáng kinh ngạc và đặc biệt, đôi mắt được khắc họa tỉ mỉ, được họa sĩ tỉa chi tiết từng sợi lông mi. Ở góc trên cùng bên trái của bức tranh có khắc dòng chữ “Geborne Hoferin” trong tiếng Đức, nghĩa là người phụ nữ xuất thân từ gia đình Hofer. Tuy nhiên, Hofer là họ khá phổ biến ở miền Nam nước Đức và vì lẽ đó, chúng ta không có thêm manh mối nào về thân thế của cô.
Bức chân dung người phụ nữ nhà Hofer
Bông hoa forget-me-not
Chiếc khăn và con ruồi
Nói đến tài năng người họa sĩ vô danh, việc sử dụng các gam màu trắng khác nhau là một thử thách lớn vì nó đòi hỏi anh ta thành thạo các kỹ thuật để có thể mô tả các sắc độ thông qua việc điều chỉnh ánh sáng, độ đậm nhạt của bóng nhằm tạo nên chiều sâu cho bức tranh. Không chỉ chú tâm đến sự nhấn nhá, uyển chuyển trong từng đường nét, góc cạnh tạo cảm giác đầy đặn cho vật thể, họa sĩ còn tỉ mỉ đến từng chi tiết. Nếu quan sát kỹ, chúng ta vẫn có thể nhận thấy từng sợi chỉ, nếp gấp riêng lẻ, đặc biệt là những cái ghim giữ cho chiếc khăn cố định trên mái tóc người phụ nữ.
Thêm vào đó, chi tiết con ruồi trên chiếc khăn được mô tả tỉ mỉ đến từng bộ phận, thậm chí anh ta còn đổ bóng dưới mỗi cái chân khiến cho con ruồi trở nên rất thật đến mức đánh lừa thị giác, khiến cho chúng ta thực sự tin rằng có con ruồi đậu trên bức tranh thay vì chỉ là một chi tiết trong bức tranh đó. Nếu nhìn theo góc độ này, con ruồi chỉ là kết quả của trò đùa mà cả người họa sĩ lẫn chủ thể trong bức chân dung cùng tạo ra.
Con ruồi – biểu tượng của cái chết
Một giả thuyết khác cho rằng bức tranh “Portrait of a Woman of the Hofer Family” được vẽ nên để tưởng nhớ người đã khuất. Là một biểu tượng lâu đời trong lịch sử nghệ thuật phương Tây, con ruồi thường được dùng để tượng trưng cho sự thối rữa của xác thịt và linh hồn. Người ta tin rằng ruồi sinh ra từ bùn một cách tự nhiên, có mối liên hệ mật thiết với Ác quỷ hay Beelzebub. Vậy nên, hình ảnh con ruồi đáp xuống chiếc khăn như để nhắc nhở người xem rằng tất cả mọi sinh vật đều phải trải qua cái chết và chính con người cũng không ngoại lệ. Cái chết cuối cùng cũng sẽ đến và xói mòn niềm kiêu hãnh về những thứ trần thế.
Bức chân dung có sự đối lập giữa hai thái cực. Một bên là người phụ nữ quyền quý, giàu có với bộ quần áo lót lông đắt tiền. Một bên lại là hình ảnh con ruồi tượng trưng cho cái chết vô định, bất tận khiến mọi thứ vật chất trở nên tầm thường, phù phiếm. Khi còn sống, bức chân dung với con ruồi đậu trên chiếc khăn sẽ khiến mọi người vui vẻ với trò đùa đó. Sau khi người phụ nữ qua đời, bức tranh sẽ được lưu giữ như kỷ niệm dành cho những người ở lại tưởng nhớ về cô ấy. Có khả năng rằng người phụ nữ đó đã tự mình mời họa sĩ vẽ chân dung khi cảm thấy cuộc sống sắp đến hồi kết.
Từ chi tiết của dòng chữ bên góc trái bức tranh, trang phục và viên đá garnet ở chiếc nhẫn trên tay, ta có thể suy đoán rằng người phụ nữ là một người Do Thái Ashkenazi thuộc gia đình Hofner giàu có. Trong thời đại đó, việc đeo nhẫn trên ngón tay út tượng trưng cho các gia đình quý tộc và không hiếm khi các gia đình có tầm ảnh hưởng như Hofner nhận được các danh hiệu cao quý.
Quốc Tuấn
✦ Tài liệu tham khảo:
[1] Portrait of a Woman of the Hofer Family | There’s a Fly on the Painting
[2] Why does this lady have a fly on her head? | Stories | National Gallery, London
